Pháp lệnh pháp điển hệ thống quy phạm pháp luật được Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành năm 2012 nhằm quy định một cách toàn diện về nguyên tắc, thẩm quyền, trình tự, thủ tục pháp điển; trách nhiệm của các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện pháp điển và các điều kiện bảo đảm cho công tác pháp điển tại Việt Nam.

Phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng

Pháp lệnh này điều chỉnh hoạt động rà soát, tập hợp, sắp xếp các quy phạm pháp luật đang còn hiệu lực trong các văn bản quy phạm pháp luật do cơ quan nhà nước ở trung ương ban hành (ngoại trừ Hiến pháp) để xây dựng Bộ pháp điển. Đối tượng áp dụng bao gồm các Bộ, cơ quan ngang Bộ, Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Kiểm toán Nhà nước, Văn phòng Quốc hội, Văn phòng Chủ tịch nước và các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan đến công tác pháp điển.

Các nguyên tắc cốt lõi trong thực hiện pháp điển

Việc thực hiện pháp điển phải tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc sau:

• Không làm thay đổi nội dung của quy phạm pháp luật được pháp điển.
• Sắp xếp theo thứ bậc hiệu lực pháp lý của quy phạm pháp luật từ cao xuống thấp.
• Cập nhật kịp thời quy phạm pháp luật mới được ban hành vào Bộ pháp điển và loại bỏ ngay quy phạm pháp luật đã hết hiệu lực khỏi Bộ pháp điển.
• Tuân thủ đúng thẩm quyền, trình tự và thủ tục thực hiện pháp điển theo quy định của pháp luật.

Thẩm quyền thực hiện pháp điển của các cơ quan nhà nước

Thẩm quyền thực hiện pháp điển được phân định rõ ràng giữa các cơ quan trung ương:

• Bộ, cơ quan ngang bộ: Thực hiện pháp điển đối với quy phạm pháp luật trong văn bản do mình ban hành hoặc chủ trì soạn thảo; quy phạm pháp luật trong văn bản do cơ quan, tổ chức, đại biểu Quốc hội trình điều chỉnh những vấn đề thuộc lĩnh vực quản lý nhà nước của mình.
• Tòa án nhân dân tối cao, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao, Kiểm toán Nhà nước: Thực hiện pháp điển đối với quy phạm pháp luật trong văn bản do mình ban hành hoặc chủ trì soạn thảo; quy phạm pháp luật trong văn bản do cơ quan, tổ chức, đại biểu Quốc hội trình điều chỉnh những vấn đề thuộc lĩnh vực hoạt động của mình.
• Văn phòng Quốc hội: Thực hiện pháp điển đối với quy phạm pháp luật trong văn bản do Quốc hội, Ủy ban thường vụ Quốc hội ban hành điều chỉnh những vấn đề không thuộc thẩm quyền thực hiện pháp điển của các cơ quan nêu trên.
• Văn phòng Chủ tịch nước: Thực hiện pháp điển đối với quy phạm pháp luật trong văn bản do Chủ tịch nước ban hành không thuộc thẩm quyền thực hiện pháp điển của các cơ quan nêu trên.

Cấu trúc và các chủ đề của Bộ pháp điển

Bộ pháp điển được xây dựng là Bộ pháp điển chính thức của Nhà nước, được sử dụng để tra cứu trong áp dụng và thực hiện pháp luật. Cấu trúc của Bộ pháp điển được quy định cụ thể:

• Cấu trúc hệ thống: Bộ pháp điển được cấu trúc theo các chủ đề. Mỗi chủ đề có một hoặc nhiều đề mục. Trong đề mục, tùy theo nội dung có thể có phần, chương, mục, điều, khoản, điểm. Các mục này được đánh số thứ tự và có chỉ dẫn liên quan. Các điều được ký hiệu để phân biệt hình thức văn bản và ghi chú rõ ràng để nhận biết điều của văn bản gốc.
• Hệ thống 45 chủ đề: Bộ pháp điển bao gồm 45 chủ đề bao quát toàn bộ các lĩnh vực kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh, ngoại giao, tư pháp, hành chính, tài chính, thuế, tài nguyên, môi trường, y tế, giáo dục, lao động, xây dựng, giao thông, doanh nghiệp, dân sự, hình sự, tố tụng, và tổ chức bộ máy nhà nước.
• Bổ sung chủ đề mới: Chính phủ quyết định bổ sung chủ đề mới theo đề nghị của Bộ trưởng Bộ Tư pháp. Thủ tướng Chính phủ quyết định lộ trình xây dựng Bộ pháp điển và phân công cơ quan thực hiện pháp điển đối với từng đề mục.

Quy trình thực hiện pháp điển theo đề mục

Quy trình xây dựng một đề mục trong Bộ pháp điển được thực hiện qua các bước chặt chẽ:

• Xây dựng cấu trúc đề mục: Dựa theo cấu trúc của văn bản quy phạm pháp luật có hiệu lực pháp lý cao nhất điều chỉnh nhóm quan hệ xã hội thuộc nội dung của đề mục. Cơ quan thực hiện có thể bổ sung phần, chương, mục nếu cần thiết.
• Thu thập và rà soát: Thu thập, phân loại các văn bản quy phạm pháp luật thuộc đề mục; rà soát loại bỏ nội dung không chứa quy phạm pháp luật hoặc đã hết hiệu lực; phát hiện và kiến nghị xử lý các quy phạm mâu thuẫn, chồng chéo, không phù hợp thực tế.
• Tập hợp và sắp xếp: Sắp xếp các quy phạm pháp luật còn hiệu lực theo thứ bậc hiệu lực pháp lý từ cao xuống thấp. Các quy phạm quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành được sắp xếp ngay sau quy phạm được quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành đó.

Thẩm định, hoàn thiện và thông qua kết quả pháp điển

Kết quả pháp điển phải trải qua quá trình kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt trước khi đưa vào Bộ pháp điển:

• Thẩm định: Bộ trưởng Bộ Tư pháp thành lập và làm Chủ tịch Hội đồng thẩm định (gồm đại diện cơ quan thực hiện, Ủy ban pháp luật của Quốc hội, các cơ quan liên quan và chuyên gia). Hội đồng thẩm định đánh giá tính chính xác, đầy đủ, sự phù hợp của vị trí quy phạm và việc tuân thủ trình tự thủ tục. Kết luận thẩm định được gửi đi trong vòng 30 ngày kể từ ngày nhận hồ sơ.
• Hoàn thiện và ký xác thực: Trong vòng 15 ngày kể từ ngày nhận kết luận thẩm định, cơ quan thực hiện chỉnh lý, hoàn thiện kết quả. Thủ trưởng cơ quan thực hiện ký xác thực kết quả và gửi Bộ Tư pháp để sắp xếp đề mục vào chủ đề.
• Thông qua và đăng tải: Chính phủ quyết định thông qua kết quả pháp điển theo từng chủ đề trên cơ sở đề nghị của Bộ trưởng Bộ Tư pháp. Bộ Tư pháp sắp xếp kết quả đã thông qua vào Bộ pháp điển và đăng tải công khai trên Trang thông tin điện tử pháp điển.

Cập nhật quy phạm pháp luật mới, đề mục mới và xử lý sai sót

Để bảo đảm tính thời sự và chính xác, Bộ pháp điển được cập nhật và duy trì liên tục:

• Cập nhật quy phạm mới: Khi có quy phạm pháp luật mới được ban hành, sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc bãi bỏ, cơ quan thực hiện pháp điển phải xác định quy phạm tương ứng, thực hiện pháp điển quy phạm mới gửi Bộ Tư pháp để kiểm tra và cập nhật hoặc loại bỏ quy phạm hết hiệu lực tại thời điểm văn bản có hiệu lực thi hành.
• Cập nhật đề mục mới: Trường hợp xuất hiện quy phạm mới chưa thuộc đề mục hiện có, cơ quan có thẩm quyền đề xuất tên và vị trí đề mục gửi Bộ Tư pháp xem xét, trình Thủ tướng Chính phủ quyết định bổ sung và phân công thực hiện theo đúng trình tự quy định.
• Xử lý sai sót: Mọi cơ quan, tổ chức, cá nhân khi phát hiện sai sót trong Bộ pháp điển có quyền gửi kiến nghị đến Bộ Tư pháp. Bộ Tư pháp chủ trì, phối hợp với cơ quan thực hiện pháp điển để xem xét và xử lý sai sót.
• Duy trì và bản quyền: Bộ pháp điển được duy trì liên tục trên Trang thông tin điện tử pháp điển, cho phép người dân và doanh nghiệp sử dụng hoàn toàn miễn phí. Nhà nước giữ bản quyền đối với Bộ pháp điển này.

Trách nhiệm của các cơ quan và kinh phí thực hiện

Pháp lệnh phân định rõ trách nhiệm quản lý nhà nước và tổ chức thực hiện:

• Bộ Tư pháp: Chịu trách nhiệm trước Chính phủ trong việc quản lý nhà nước về pháp điển; trình ban hành hoặc ban hành văn bản hướng dẫn; đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ; kiểm tra, đôn đốc; lập Đề án xây dựng Bộ pháp điển trình Thủ tướng; xây dựng và duy trì Trang thông tin điện tử pháp điển; định kỳ hằng năm báo cáo Chính phủ.
• Cơ quan thực hiện pháp điển: Thực hiện pháp điển theo phân công; bảo đảm tính chính xác, đầy đủ của quy phạm pháp luật; kịp thời đề xuất và thực hiện pháp điển quy phạm mới, đề mục mới; bảo đảm các điều kiện cần thiết cho công tác pháp điển tại cơ quan mình.
• Kinh phí thực hiện: Do ngân sách nhà nước cấp, được bố trí trong dự toán ngân sách hằng năm của các cơ quan thực hiện hoặc cấp theo Đề án xây dựng Bộ pháp điển. Bộ Tài chính chủ trì phối hợp với Bộ Tư pháp hướng dẫn cụ thể việc sử dụng nguồn kinh phí này.

Hiệu lực thi hành

Pháp lệnh pháp điển hệ thống quy phạm pháp luật 2012 chính thức có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01 tháng 7 năm 2013.