Pháp lệnh Đê điều năm 1989 do Hội đồng Nhà nước ban hành nhằm thiết lập khuôn khổ pháp lý thống nhất về quản lý, xây dựng, tu bổ, bảo vệ và hộ đê trên phạm vi cả nước, góp phần chủ động phòng, chống thiên tai, bảo vệ tính mạng và tài sản của Nhà nước và nhân dân.

Phạm vi và đối tượng áp dụng: Pháp lệnh áp dụng đối với tất cả các loại đê điều ngăn nước lũ, nước biển, các công trình phụ trợ (cống, kè) và mọi cơ quan nhà nước, tổ chức kinh tế, xã hội, đơn vị vũ trang nhân dân cùng mọi cá nhân có nghĩa vụ tham gia xây dựng, bảo vệ đê điều trên lãnh thổ Việt Nam.

Khái niệm và phân loại đê điều

• Định nghĩa đê điều: Bao gồm các loại đê ngăn nước lũ, nước biển hiện có hoặc xây dựng mới theo quy hoạch được phê duyệt; các cống và công trình xây dựng trong phạm vi bảo vệ đê liên quan đến an toàn đê; các loại kè được xây dựng để bảo vệ đê.
• Thống nhất quản lý: Nhà nước thực hiện quản lý thống nhất đối với toàn bộ hệ thống đê điều, không phân biệt nguồn vốn xây dựng.
• Phân cấp đê: Đê được phân thành các cấp khác nhau dựa trên tính chất và tầm quan trọng của từng tuyến đê. Hội đồng Bộ trưởng chịu trách nhiệm quy định tiêu chuẩn cấp đê và phạm vi bảo vệ đê điều cụ thể.

Quy hoạch, xây dựng và tu bổ đê điều

• Nguyên tắc xây dựng: Việc xây dựng mới hoặc tu bổ đê, kè, cống phải tuân thủ nghiêm ngặt quy hoạch chung về ngăn nước lũ, nước biển đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền phê duyệt, đồng thời bảo đảm đúng các tiêu chuẩn kỹ thuật quy định.
• Huy động lao động: Ưu tiên sử dụng lao động công ích theo quy định của pháp luật để xây dựng, tu bổ đê điều trước mùa lũ, bão. Ủy ban nhân dân cấp tỉnh và Hội đồng Bộ trưởng có trách nhiệm cân đối, điều hòa quỹ ngày công lao động công ích hàng năm cho công tác này.
• Nguồn kinh phí: Nhà nước ưu tiên đầu tư ngân sách cho việc xây dựng, tu bổ đê điều. Đồng thời, khuyến khích các tổ chức, cá nhân tự nguyện đóng góp lao động, tiền của và tiến bộ khoa học - kỹ thuật vào công tác này.

Các hành vi bị nghiêm cấm để bảo vệ an toàn đê điều

• Nghiêm cấm tự ý kích, chèn, đóng, mở cửa cống trái phép; cuốc, rẫy cỏ; chất đống rơm rạ, củi rác trên đê hoặc gây trở ngại cho việc kiểm tra đê và hộ đê.
• Nghiêm cấm khoan, đào, bới, lấy đất, đá, khai thác tài nguyên khoáng sản, vật liệu xây dựng và nạo vét luồng lạch trong phạm vi bảo vệ đê điều.
• Nghiêm cấm xây dựng mới hoặc mở rộng các công trình trong phạm vi bảo vệ đê điều, cũng như các công trình ở lòng sông gây mất an toàn cho đê hoặc cản trở dòng thoát lũ.
• Nghiêm cấm sử dụng chất nổ phá gây nguy hại đến an toàn của đê điều.
• Nghiêm cấm sử dụng đê, kè, cống làm nơi neo đậu tàu thuyền, bè mảng; bốc dỡ, chất tải hàng hóa, vật liệu trái phép.
• Nghiêm cấm xe cơ giới đi trên những đoạn đê không kết hợp làm đường giao thông, trừ các loại xe ưu tiên làm nhiệm vụ khẩn cấp (xe hộ đê, cứu thương, cứu hỏa, xe quân sự, công an) nhưng không được vượt quá tải trọng cho phép của đê và cống dưới đê.

Quy định về sử dụng đất và các hoạt động trong phạm vi bảo vệ đê

• Cấp phép hoạt động đặc thù: Các hoạt động khai thác, xây dựng hoặc di chuyển phương tiện bị hạn chế chỉ được thực hiện khi có giấy phép của Bộ Thủy lợi hoặc Ủy ban nhân dân cấp tỉnh theo quy định của Hội đồng Bộ trưởng.
• Sử dụng đất hành lang đê: Mặt đê, mái đê và cơ đê chỉ được trồng cỏ chống xói mòn. Đất trong phạm vi bảo vệ đê chỉ được dùng để trồng cây chống sóng, lúa và cây ngắn ngày. Việc khai thác cây chống sóng phải được cơ quan có thẩm quyền cho phép.
• Công trình ngoài phạm vi bảo vệ: Việc xây dựng các công trình nằm ngoài phạm vi bảo vệ nhưng có ảnh hưởng đến an toàn đê điều phải có sự đồng ý của Bộ trưởng Bộ Thủy lợi.
• Di tích lịch sử và công trình tồn tại từ trước: Việc bảo vệ di tích lịch sử, danh lam thắng cảnh trong phạm vi bảo vệ đê phải kết hợp hài hòa với an toàn đê điều. Hội đồng Bộ trưởng quy định việc xử lý đối với nhà cửa, công trình đã xây dựng trước ngày ban hành Pháp lệnh nằm trong phạm vi bảo vệ đê và thoát lũ.
• Quản lý biển báo và giấy phép: Bộ Thủy lợi quy định thống nhất mẫu các loại biển báo về đê điều; quản lý và phát hành giấy phép sử dụng đê điều trong phạm vi cả nước.

Công tác hộ đê, phân lũ và cứu hộ khẩn cấp

• Tính thường xuyên của công tác hộ đê: Công tác hộ đê phải được tiến hành thường xuyên trong mùa lũ, bão. Việc cứu hộ các công trình bảo vệ đê, cống, đập của hồ chứa nước lớn có nguy cơ gây lũ lụt đều được coi là cứu hộ đê.
• Trách nhiệm của Ủy ban nhân dân các cấp: UBND các cấp chịu trách nhiệm tổ chức, thực hiện hộ đê tại địa phương và hỗ trợ địa phương khác khi có lệnh. Chủ tịch UBND cấp tỉnh, huyện, xã có nhiệm vụ cụ thể từ lập phương án, chỉ đạo, điều hành đến trực tiếp tổ chức thực hiện tại địa bàn.
• Biện pháp phân lũ: Phân lũ là biện pháp đặc biệt để hộ đê. Việc phân lũ ảnh hưởng từ hai tỉnh trở lên do Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng quyết định. Phân lũ trong nội tỉnh do Chủ tịch UBND cấp tỉnh quyết định. Hội đồng Bộ trưởng quy định chính sách hỗ trợ vùng bị ngập lụt do phân lũ.
• Quyền hạn trong trường hợp khẩn cấp: Trong tình huống khẩn cấp, Chủ tịch UBND các cấp có quyền huy động nhân lực, trưng dụng vật tư, phương tiện, tài sản để cứu hộ đê và quyết định di dời dân cư để bảo đảm an toàn tính mạng.

Hệ thống quản lý nhà nước và lực lượng chuyên trách

• Hội đồng Bộ trưởng: Thực hiện quản lý nhà nước thống nhất đối với hệ thống đê điều cả nước, quyết định quy hoạch, tiêu chuẩn cấp đê, mức đầu tư và ban hành các chính sách liên quan.
• Bộ Thủy lợi: Chịu trách nhiệm quản lý kỹ thuật, lập và thực hiện quy hoạch đê điều, quy hoạch phân lũ; kiểm tra, hướng dẫn thực hiện các quy định kỹ thuật.
• Ban chỉ đạo phòng, chống lụt, bão: Ban chỉ đạo Trung ương (do Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng lập) và Ban chỉ huy các cấp ở địa phương, các ngành có nhiệm vụ tổ chức, kiểm tra, thực hiện phương án phòng chống lụt bão, hộ đê và khắc phục hậu quả thiên tai.
• Lực lượng chuyên trách quản lý đê: Thuộc biên chế nhà nước, do UBND cấp tỉnh quản lý và sử dụng nhằm thực hiện nhiệm vụ chuyên môn về bảo vệ và quản lý đê điều theo quy định của Hội đồng Bộ trưởng.

Khen thưởng, xử lý vi phạm và hiệu lực thi hành

• Khen thưởng: Tổ chức, cá nhân có thành tích xuất sắc trong xây dựng, tu bổ, bảo vệ và hộ đê được khen thưởng về vật chất và tinh thần.
• Xử lý vi phạm: Mọi hành vi phá hoại, tự ý sử dụng đê điều trái phép hoặc vi phạm các quy định của Pháp lệnh sẽ bị xử lý kỷ luật, xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự tùy theo tính chất và mức độ vi phạm.
• Hiệu lực thi hành: Pháp lệnh Đê điều năm 1989 có hiệu lực thi hành kể từ ngày ban hành. Các quy định trước đây trái với Pháp lệnh này đều bị bãi bỏ. Hội đồng Bộ trưởng chịu trách nhiệm quy định chi tiết thi hành Pháp lệnh này.