Lệnh số 20/2009/L-CTN ngày 04 tháng 12 năm 2009 của Chủ tịch nước công bố Luật Dân quân tự vệ là văn bản pháp lý quan trọng, đặt nền móng vững chắc cho việc xây dựng, tổ chức và hoạt động của lực lượng dân quân tự vệ trong thời kỳ mới. Dưới đây là tóm tắt chi tiết và chuyên sâu về phần mở đầu và các điều khoản đầu tiên (từ Điều 1 đến Điều 4) của Luật Dân quân tự vệ năm 2009.

- Phạm vi điều chỉnh của Luật (Điều 1)

Điều 1 xác định rõ giới hạn và phạm vi tác động pháp lý của văn bản, bao gồm các nội dung cốt lõi sau:

• Quy định chi tiết về nghĩa vụ tham gia lực lượng dân quân tự vệ của công dân Việt Nam.
• Xác định nguyên tắc tổ chức, biên chế, trang bị và hoạt động của lực lượng dân quân tự vệ trên phạm vi cả nước.
• Quy định cụ thể về chế độ, chính sách, nguồn kinh phí bảo đảm cho dân quân tự vệ hoạt động và thực hiện nhiệm vụ.
• Xác định rõ trách nhiệm quản lý nhà nước của các cơ quan, tổ chức, cá nhân đối với lực lượng dân quân tự vệ.

- Đối tượng áp dụng của Luật (Điều 2)

Luật quy định phạm vi đối tượng chịu sự tác động trực tiếp và gián tiếp bao gồm:

• Mọi công dân Việt Nam trong độ tuổi quy định có nghĩa vụ và trách nhiệm tham gia hoặc xây dựng lực lượng dân quân tự vệ.
• Các cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức kinh tế, đơn vị sự nghiệp công lập và các tổ chức khác của Việt Nam.
• Cá nhân, tổ chức nước ngoài cư trú, hoạt động hợp pháp trên lãnh thổ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam có liên quan đến việc tổ chức và hoạt động của dân quân tự vệ.

- Giải thích từ ngữ và các khái niệm cơ bản (Điều 3)

Để bảo đảm tính thống nhất trong việc hiểu và áp dụng pháp luật, Điều 3 đưa ra các định nghĩa pháp lý quan trọng:

• Dân quân tự vệ: Là lực lượng vũ trang quần chúng không thoát ly sản xuất, công tác; là một bộ phận cấu thành của lực lượng vũ trang nhân dân Việt Nam; là lực lượng bảo vệ Đảng, chính quyền, tính mạng, tài sản của nhân dân và tài sản của Nhà nước ở cơ sở.
• Dân quân: Là tên gọi của lực lượng dân quân tự vệ được tổ chức ở cấp xã, phường, thị trấn (gọi chung là cấp xã).
• Tự vệ: Là tên gọi của lực lượng dân quân tự vệ được tổ chức ở cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, đơn vị sự nghiệp, tổ chức kinh tế (gọi chung là cơ quan, tổ chức).
• Dân quân tự vệ nòng cốt: Là lực lượng gồm những công dân trong độ tuổi thực hiện nghĩa vụ tham gia dân quân tự vệ, được tuyển chọn và tổ chức thành các đơn vị chiến đấu, phục vụ chiến đấu, có thời hạn phục vụ nhất định.
• Dân quân tự vệ rộng rãi: Là lực lượng gồm những công dân đã hoàn thành nghĩa vụ tham gia dân quân tự vệ nòng cốt hoặc công dân trong độ tuổi nhưng chưa được tuyển chọn vào nòng cốt, được đăng ký, quản lý để sẵn sàng mở rộng lực lượng khi có lệnh.

- Vị trí, chức năng của lực lượng Dân quân tự vệ (Điều 4)

Điều 4 khẳng định vai trò chiến lược của dân quân tự vệ trong hệ thống quốc phòng, an ninh quốc gia:

• Vị trí chiến lược: Dân quân tự vệ là thành phần quan trọng của lực lượng vũ trang nhân dân Việt Nam, đặt dưới sự lãnh đạo tuyệt đối, trực tiếp về mọi mặt của Đảng Cộng sản Việt Nam, sự thống lĩnh của Chủ tịch nước, sự quản lý, điều hành thống nhất của Chính phủ và sự chỉ huy trực tiếp của Bộ trưởng Bộ Quốc phòng.
• Chức năng bảo vệ cơ sở: Làm nòng cốt trong việc xây dựng nền quốc phòng toàn dân và thế trận chiến tranh nhân dân ở cơ sở; phối hợp với các lực lượng khác giữ gìn an ninh chính trị, trật tự, an toàn xã hội tại địa phương, cơ quan, tổ chức.
• Chức năng chiến đấu và phục vụ chiến đấu: Sẵn sàng chiến đấu, chiến đấu và phục vụ chiến đấu để bảo vệ địa phương, cơ sở; phối hợp với các đơn vị Quân đội nhân dân, Công an nhân dân và các lực lượng khác trên địa bàn khi có tình huống chiến tranh hoặc khẩn cấp.
• Chức năng phòng chống thiên tai, dịch bệnh: Là lực lượng xung kích tại chỗ trong phòng, chống, khắc phục hậu quả thiên tai, dịch bệnh, tìm kiếm, cứu nạn, bảo vệ rừng, bảo vệ môi trường và thực hiện các nhiệm vụ phòng thủ dân sự khác theo quy định của pháp luật.