Nghị quyết số 03/2016/NQ-HĐTP do Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao ban hành ngày 01/08/2016 và chính thức có hiệu lực từ ngày 16/09/2016. Đây là văn bản pháp lý quan trọng hướng dẫn thi hành một số quy định mang tính then chốt của Luật Phá sản năm 2014, bao gồm các nội dung về thẩm quyền giải quyết vụ việc phá sản phức tạp, tiêu chí xác định tài sản và chủ thể ở nước ngoài, việc áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời, quy trình tuyên bố phá sản đối với tổ chức tín dụng, và việc áp dụng án lệ trong giải quyết phá sản.

- Phạm vi điều chỉnh và giải thích các yếu tố nước ngoài trong thủ tục phá sản

Nghị quyết hướng dẫn chi tiết cách xác định tài sản và người tham gia thủ tục phá sản ở nước ngoài nhằm làm rõ thẩm quyền giải quyết của Tòa án nhân dân cấp tỉnh:

• Tài sản ở nước ngoài: Được xác định theo các quy định của Bộ luật Dân sự, là toàn bộ tài sản nằm ngoài lãnh thổ của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam tại thời điểm Tòa án thụ lý đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản.
• Người tham gia thủ tục phá sản ở nước ngoài: Gồm cá nhân không có mặt tại Việt Nam tại thời điểm thụ lý đơn; hoặc pháp nhân không có trụ sở, chi nhánh, văn phòng đại diện hoặc không có người đại diện theo pháp luật tại Việt Nam tại thời điểm thụ lý đơn.

- Tiêu chí xác định vụ việc phá sản phức tạp và thẩm quyền giải quyết của Tòa án

Nghị quyết đưa ra các tiêu chí định lượng và định tính cụ thể để xác định một vụ việc phá sản có tính chất phức tạp thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án nhân dân cấp tỉnh:

• Tiêu chí về quy mô lao động và vốn: Doanh nghiệp, hợp tác xã bị yêu cầu mở thủ tục phá sản có từ trên 300 lao động trở lên hoặc có vốn điều lệ từ trên 100 tỷ đồng trở lên.
• Tiêu chí về loại hình hoạt động đặc thù: Là tổ chức tín dụng; doanh nghiệp, hợp tác xã cung ứng các sản phẩm, dịch vụ công ích; hoặc doanh nghiệp quốc phòng, an ninh theo quy định của pháp luật.
• Tiêu chí về cơ cấu sở hữu: Là tập đoàn kinh tế, tổng công ty Nhà nước; hoặc doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài.
• Tiêu chí về nghĩa vụ tài chính và cam kết quốc tế: Có khoản nợ được Nhà nước bảo đảm; hoặc liên quan đến việc thực hiện các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên, văn bản thỏa thuận về đầu tư với cơ quan, tổ chức nước ngoài.
• Tiêu chí về giao dịch tranh chấp: Có giao dịch bị yêu cầu tuyên bố là vô hiệu theo quy định tại Điều 59 của Luật Phá sản.
• Quy định về thẩm quyền giải quyết: Tòa án nhân dân cấp tỉnh tự mình hoặc theo đề nghị của Tòa án nhân dân cấp huyện lấy lên để giải quyết đối với các vụ việc phức tạp nêu trên. Trường hợp Tòa án cấp huyện nhận đơn thuộc các trường hợp này thì phải chuyển hồ sơ cho Tòa án cấp tỉnh giải quyết và thông báo cho người nộp đơn cùng Viện kiểm sát đồng cấp. Tuy nhiên, nếu Tòa án cấp huyện đã thụ lý đúng thẩm quyền nhưng quá trình giải quyết mới phát sinh các tình tiết phức tạp hoặc thay đổi địa chỉ của người tham gia thì Tòa án cấp huyện vẫn tiếp tục giải quyết vụ việc.

- Áp dụng án lệ và tham khảo quyết định giải quyết phá sản tiền lệ

Nhằm bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ trong việc áp dụng pháp luật giải quyết phá sản, Nghị quyết quy định:

• Thẩm phán khi giải quyết vụ việc phá sản có nghĩa vụ nghiên cứu, áp dụng các án lệ đã được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao công nhận theo hướng dẫn tại Nghị quyết số 03/2015/NQ-HĐTP đối với các vụ việc phá sản có tính chất tương tự.
• Thẩm phán được quyền tham khảo các quyết định giải quyết vụ việc phá sản đã có hiệu lực pháp luật của các Tòa án khác có tính chất tương tự để làm cơ sở đưa ra phán quyết chính xác, thống nhất.

- Quy định chi tiết về việc áp dụng các biện pháp khẩn cấp tạm thời

Đây là công cụ pháp lý quan trọng nhằm bảo toàn tài sản của doanh nghiệp mất khả năng thanh toán, bảo vệ quyền lợi của người lao động và bảo đảm quá trình giải quyết phá sản diễn ra thuận lợi:

• Chủ thể có quyền yêu cầu: Người có quyền, nghĩa vụ nộp đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản; Quản tài viên; doanh nghiệp quản lý, thanh lý tài sản. Trong tình thế khẩn cấp để ngăn chặn hậu quả nghiêm trọng, việc yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời có thể tiến hành đồng thời với việc nộp đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản.
• Các biện pháp khẩn cấp tạm thời cụ thể:
  • Cho phép bán hàng hóa đặc thù: Áp dụng đối với hàng hóa dễ bị hư hỏng, thực phẩm tươi sống, hàng hóa sắp hết hạn sử dụng (dưới 60 ngày đối với thuốc, dưới 30 ngày đối với thực phẩm chế biến), hàng hóa tính chất thời vụ hoặc đồ điện tử cao cấp nếu không xử lý ngay sẽ bị giảm hoặc mất giá trị.
  • Cho thu hoạch, bán hoa màu: Áp dụng khi hoa màu đến thời kỳ thu hoạch hoặc sản phẩm không thể bảo quản lâu dài.
  • Kê biên, niêm phong tài sản: Thực hiện khi có căn cứ cho thấy tài sản bị tẩu tán, hủy hoại hoặc có nguy cơ mất mát. Việc kê biên có thể tiến hành đồng thời với niêm phong và giao trách nhiệm quản lý cho doanh nghiệp, Quản tài viên hoặc cơ quan thi hành án dân sự.
  • Phong tỏa tài khoản và tài sản gửi giữ: Phong tỏa tài khoản của doanh nghiệp tại ngân hàng, kho bạc, tổ chức tín dụng; phong tỏa tài sản đang được gửi giữ bởi cá nhân, tổ chức khác.
  • Niêm phong kho, quỹ và thu giữ tài liệu: Áp dụng đối với kho, quỹ, sổ sách kế toán, tài liệu liên quan để giữ nguyên trạng hệ thống sổ sách của doanh nghiệp.
  • Cấm chuyển dịch quyền tài sản và thay đổi hiện trạng: Ngăn chặn hành vi chuyển quyền sở hữu hoặc tháo gỡ, lắp ghép làm giảm sút giá trị tài sản.
  • Cấm hoặc buộc thực hiện hành vi nhất định: Áp dụng đối với doanh nghiệp, cá nhân, tổ chức liên quan nếu hành vi của họ ảnh hưởng trực tiếp đến việc giải quyết phá sản.
  • Bảo vệ quyền lợi người lao động: Buộc người sử dụng lao động phải tạm ứng tiền lương, tiền công, bồi thường hoặc trợ cấp tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp cho người lao động.
• Hủy bỏ biện pháp khẩn cấp tạm thời: Tòa án phải ra quyết định hủy bỏ ngay khi: căn cứ áp dụng không còn; Tòa án quyết định không mở thủ tục phá sản hoặc đình chỉ thủ tục phá sản; đình chỉ thủ tục phục hồi kinh doanh; người yêu cầu đề nghị hủy bỏ; hoặc quyết định áp dụng không đúng quy định pháp luật.
• Trách nhiệm pháp lý do áp dụng sai: Người yêu cầu áp dụng sai gây thiệt hại phải bồi thường theo pháp luật dân sự. Tòa án áp dụng sai gây thiệt hại phải bồi thường theo quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự. Cá nhân, cơ quan vi phạm trong quá trình áp dụng sẽ bị xử lý nghiêm theo Điều 129 của Luật Phá sản.

- Quy trình và thủ tục tuyên bố tổ chức tín dụng phá sản

Do tính chất đặc thù và ảnh hưởng sâu rộng của hệ thống tài chính, quy trình tuyên bố phá sản đối với tổ chức tín dụng được kiểm soát chặt chẽ:

• Thời hạn thực hiện: Trong vòng 30 ngày kể từ ngày Quản tài viên hoặc doanh nghiệp quản lý, thanh lý tài sản lập xong danh sách chủ nợ, danh sách người mắc nợ và bảng kê tài sản của tổ chức tín dụng.
• Các hoạt động bắt buộc của Thẩm phán:
  • Kiểm tra tính chính xác, hợp pháp của việc lập danh sách chủ nợ, người mắc nợ và bảng kê tài sản theo đúng quy định của Luật Phá sản.
  • Kiểm tra việc hoàn trả các khoản vay đặc biệt mà tổ chức tín dụng đã vay của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam hoặc các tổ chức tín dụng khác theo quy định của Luật Các tổ chức tín dụng.
• Nội dung và gửi quyết định: Quyết định tuyên bố phá sản phải ghi rõ việc hoàn trả khoản vay đặc biệt (nếu có). Trong thời hạn 10 ngày làm việc kể từ ngày ra quyết định, Tòa án phải gửi quyết định này cho Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và chi nhánh Ngân hàng Nhà nước tỉnh, thành phố nơi tổ chức tín dụng đặt trụ sở chính.

- Hiệu lực thi hành và quy định chuyển tiếp

• Nghị quyết có hiệu lực thi hành kể từ ngày 16 tháng 9 năm 2016.
• Quy định chuyển tiếp: Đối với các yêu cầu mở thủ tục phá sản đã được Tòa án thụ lý trước ngày 16/09/2016 nhưng chưa giải quyết thì áp dụng các hướng dẫn tại Nghị quyết này để giải quyết.
• Đối với các quyết định tuyên bố doanh nghiệp, hợp tác xã phá sản đã có hiệu lực pháp luật trước ngày 16/09/2016 thì không áp dụng hướng dẫn tại Nghị quyết này để làm căn cứ kháng nghị giám đốc thẩm hoặc tái thẩm.