Nghị định 87/2012/NĐ-CP hướng dẫn Luật hải quan về thủ tục hải quan điện tử đối với hàng hóa xuất, nhập khẩu thương mại, có hiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 01 năm 2013. Đây là văn bản pháp lý quan trọng đặt nền móng cho việc hiện đại hóa công tác quản lý hải quan, chuyển đổi từ phương thức thủ công sang giao dịch điện tử nhằm tối ưu hóa quy trình thông quan hàng hóa xuất nhập khẩu tại Việt Nam.

Phạm vi điều chỉnh và Đối tượng áp dụng

Nghị định này quy định chi tiết về thủ tục hải quan điện tử đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu thương mại. Đối tượng áp dụng bao gồm: các tổ chức, cá nhân thực hiện hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu hàng hóa thương mại; cơ quan Hải quan, công chức Hải quan; và các cơ quan nhà nước khác trong việc phối hợp quản lý nhà nước về hải quan.

Các khái niệm cốt lõi trong thủ tục hải quan điện tử

• Thủ tục hải quan điện tử: Là thủ tục hải quan trong đó việc khai, tiếp nhận, xử lý thông tin khai hải quan và trao đổi các thông tin liên quan giữa các bên được thực hiện thông qua Hệ thống xử lý dữ liệu điện tử hải quan.
• Hệ thống xử lý dữ liệu điện tử hải quan: Hệ thống thông tin do Tổng cục Hải quan quản lý để thực hiện thủ tục hải quan điện tử.
• Hệ thống khai hải quan điện tử: Hệ thống thông tin phục vụ người khai hải quan thực hiện khai báo và tiếp nhận thông tin phản hồi từ cơ quan Hải quan.
• Tờ khai hải quan điện tử: Chứng từ điện tử gồm tập hợp các chỉ tiêu thông tin khai của người khai hải quan.
• Quản lý rủi ro: Việc áp dụng hệ thống các biện pháp thu thập, xử lý thông tin để đánh giá mức độ rủi ro vi phạm pháp luật, làm căn cứ quyết định hình thức, mức độ kiểm tra và giám sát hải quan.
• Sự cố: Trường hợp hệ thống xử lý dữ liệu của cơ quan Hải quan hoặc hệ thống khai của người dân gặp trục trặc, không thể thực hiện các giao dịch điện tử với nhau.

Quyền và nghĩa vụ của người khai hải quan điện tử

Bên cạnh các quyền và nghĩa vụ chung theo quy định của Luật hải quan, Luật quản lý thuế và Luật giao dịch điện tử, người khai hải quan điện tử có các quyền và nghĩa vụ đặc thù sau:

• Quyền của người khai hải quan điện tử: Được ưu tiên thực hiện trước so với hồ sơ giấy khi cơ quan Hải quan yêu cầu kiểm tra chi tiết hồ sơ hoặc kiểm tra thực tế hàng hóa; được thực hiện khai báo 24/7 và nhận phản hồi trực tiếp qua hệ thống (nếu khai vào ngày nghỉ, kết quả phản hồi đối với hồ sơ phải kiểm tra chứng từ giấy sẽ được trả về chậm nhất 04 giờ kể từ khi bắt đầu ngày làm việc tiếp theo); được sử dụng chứng từ in từ hệ thống (có chữ ký và đóng dấu của người khai) làm chứng từ vận chuyển đường bộ khi hàng hóa đã thông quan; được lựa chọn nộp lệ phí hải quan theo từng tờ khai hoặc nộp gộp theo tháng; được cung cấp thông tin tiến độ xử lý hồ sơ trực tuyến.
• Nghĩa vụ của người khai hải quan điện tử: Lưu trữ chứng từ điện tử và bản sao theo quy định, cung cấp đầy đủ cho cơ quan Hải quan khi có yêu cầu kiểm tra, thanh tra; chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính chính xác, trung thực của các chứng từ giấy được chuyển đổi sang dạng điện tử hoặc nộp bổ sung; sử dụng chữ ký số đã đăng ký với cơ quan Hải quan (hoặc tài khoản hệ thống được cấp trong giai đoạn chưa áp dụng chữ ký số) và tự bảo mật tài khoản giao dịch; đáp ứng đầy đủ các điều kiện về hạ tầng công nghệ thông tin và kỹ năng khai báo, trường hợp không đáp ứng được phải thực hiện thông qua đại lý làm thủ tục hải quan chuyên nghiệp.

Nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan Hải quan và công chức Hải quan

• Thực hiện đầy đủ các nhiệm vụ, quyền hạn theo quy định của Luật Hải quan, Luật Quản lý thuế và các quy định pháp luật về giao dịch điện tử trong lĩnh vực tài chính.
• Chịu trách nhiệm xây dựng, quản lý, vận hành và phát triển Hệ thống xử lý dữ liệu điện tử hải quan theo hướng dẫn của Bộ Tài chính.
• Tuyên truyền, hỗ trợ, đào tạo và hướng dẫn người khai hải quan thực hiện đúng quy định; đồng thời kiểm tra, giám sát và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật hải quan.

Quy trình thực hiện thủ tục hải quan điện tử

• Hồ sơ hải quan điện tử: Bao gồm tờ khai hải quan điện tử và các chứng từ kèm theo (có thể ở dạng chứng từ giấy, chứng từ điện tử hoặc chứng từ chuyển đổi). Các chứng từ điện tử hoặc chuyển đổi hợp lệ có giá trị pháp lý tương đương chứng từ giấy và được lưu trữ trên hệ thống để làm căn cứ giải quyết các tranh chấp phát sinh.
• Khai hải quan điện tử: Người khai hải quan tạo thông tin tờ khai trên Hệ thống khai hải quan điện tử, gửi đến cơ quan Hải quan qua Hệ thống xử lý dữ liệu điện tử hải quan, tự tính thuế và các khoản thu khác, sau đó tiếp nhận hướng dẫn từ hệ thống. Việc sửa đổi, bổ sung hoặc thay thế tờ khai được thực hiện theo quy định của Luật hải quan và Luật quản lý thuế.
• Tiếp nhận, đăng ký và phân luồng tờ khai: Hệ thống tự động tiếp nhận và đăng ký tờ khai 24/7. Trường hợp chấp nhận đăng ký, hệ thống cấp số tờ khai và thực hiện phân luồng tự động theo 03 hình thức: Luồng xanh (chấp nhận thông quan trực tiếp); Luồng vàng (yêu cầu nộp, xuất trình chứng từ thuộc hồ sơ điện tử để kiểm tra trước khi thông quan); Luồng đỏ (yêu cầu nộp chứng từ giấy và xuất trình thực tế hàng hóa để kiểm tra). Nếu từ chối đăng ký, cơ quan Hải quan phải thông báo rõ lý do cho người khai qua hệ thống.
• Kiểm tra hồ sơ và thực tế hàng hóa: Việc kiểm tra hồ sơ được thực hiện trực tiếp trên hệ thống điện tử hoặc qua hồ sơ giấy. Việc kiểm tra thực tế hàng hóa do công chức hải quan thực hiện trực tiếp hoặc thông qua máy móc, thiết bị kỹ thuật với mức độ kiểm tra từ một phần đến toàn bộ lô hàng do Thủ trưởng cơ quan Hải quan quyết định dựa trên kết quả phân tích rủi ro.

Chuyển cửa khẩu và Giám sát hải quan điện tử

• Thủ tục chuyển cửa khẩu: Người khai gửi yêu cầu chuyển cửa khẩu qua hệ thống đến cơ quan Hải quan nơi đi/nơi đến và nhận phản hồi phê duyệt trực tuyến. Người khai hải quan chịu trách nhiệm bảo đảm nguyên trạng hàng hóa, niêm phong hải quan, niêm phong hãng vận tải và đi đúng tuyến đường, địa điểm, cửa khẩu, thời gian đã đăng ký. Cơ quan Hải quan thực hiện giám sát chặt chẽ và có quyền kiểm tra thực tế hàng hóa nếu phát hiện dấu hiệu vi phạm.
• Giám sát hải quan: Được thực hiện bằng các phương thức niêm phong hải quan, giám sát trực tiếp bởi công chức hải quan hoặc giám sát bằng phương tiện kỹ thuật (camera, kiểm tra thông tin hệ thống). Việc áp dụng phương thức giám sát cụ thể đối với từng lô hàng hoặc khu vực trọng điểm được quyết định dựa trên cơ sở phân tích quản lý rủi ro.

Xử lý sự cố hệ thống trong quá trình thực hiện thủ tục

• Sự cố từ phía cơ quan Hải quan: Khi Hệ thống xử lý dữ liệu điện tử hải quan gặp sự cố, cơ quan Hải quan phải thông báo trên trang thông tin điện tử ngành Hải quan chậm nhất trong vòng 02 giờ kể từ khi xảy ra sự cố (trong giờ hành chính) hoặc 02 giờ kể từ khi bắt đầu ngày làm việc tiếp theo (nếu sự cố xảy ra vào ngày nghỉ), đồng thời tạo điều kiện tối đa để người khai thực hiện thủ tục hải quan bằng phương pháp thủ công.
• Sự cố từ phía người khai hải quan: Người khai phải thông báo ngay cho cơ quan Hải quan bằng văn bản, điện thoại hoặc email đã đăng ký để phối hợp giải quyết. Để đảm bảo tiến độ thông quan hàng hóa, người khai hải quan được phép chuyển sang thực hiện thủ tục hải quan bằng phương thức thủ công.

Hiệu lực thi hành và Trách nhiệm tổ chức thực hiện

Nghị định 87/2012/NĐ-CP có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01 tháng 01 năm 2013. Bộ Tài chính chịu trách nhiệm hướng dẫn chi tiết thi hành Nghị định này. Các Bộ, cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính phủ và Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương có trách nhiệm phối hợp chặt chẽ với cơ quan Hải quan trong việc chuẩn hóa, trao đổi thông tin liên quan đến hàng hóa xuất nhập khẩu nhằm triển khai đồng bộ thủ tục hải quan điện tử, cơ chế một cửa quốc gia và cơ chế một cửa ASEAN.