Nghị định số 65/2002/NĐ-CP được ban hành bởi Chính phủ quy định chi tiết về công tác phòng không nhân dân trên phạm vi cả nước. Văn bản này xác định rõ các nguyên tắc, nội dung, tổ chức thực hiện, công tác chuẩn bị và triển khai trong thời bình cũng như thời chiến, cùng các chế độ, chính sách liên quan nhằm bảo vệ vững chắc độc lập, chủ quyền và an toàn tài sản, tính mạng của nhân dân trước các nguy cơ tấn công đường không.

Phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng

Nghị định này quy định nguyên tắc, nội dung và tổ chức thực hiện công tác phòng không nhân dân; chuẩn bị, triển khai công tác phòng không nhân dân và chế độ, chính sách đối với công tác phòng không nhân dân. Đối tượng áp dụng bao gồm các cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức kinh tế, đơn vị lực lượng vũ trang và mọi công dân Việt Nam trong việc thực hiện và tham gia công tác phòng không nhân dân.

Vị trí, vai trò và nguyên tắc tổ chức công tác phòng không nhân dân

• Vị trí, vai trò: Công tác phòng không nhân dân là một nội dung quan trọng trong xây dựng nền quốc phòng toàn dân, là một bộ phận của thế trận chiến tranh nhân dân trên mặt trận đối không nhằm thực hiện phòng, tránh, đánh trả và khắc phục hậu quả các hành động xâm nhập, tiến công đường không của địch, góp phần bảo vệ vững chắc độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc, bảo vệ tài sản nhà nước, tính mạng và tài sản của nhân dân.
• Nguyên tắc tổ chức và hoạt động: Công tác phòng không nhân dân đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng, được tổ chức điều hành tập trung thống nhất từ Trung ương đến địa phương theo sự hướng dẫn của Bộ Quốc phòng. Lực lượng nòng cốt thực hiện nhiệm vụ là bộ đội địa phương và dân quân tự vệ, kết hợp với việc tổ chức, vận động nhân dân tham gia rộng rãi. Hoạt động phòng không nhân dân được chuẩn bị chu đáo ngay từ thời bình và triển khai thực hiện khi có hành động xâm nhập, tiến công đường không của địch.
• Trách nhiệm chung: Các cơ quan, tổ chức, đơn vị lực lượng vũ trang và chính quyền địa phương các cấp có trách nhiệm tổ chức thực hiện các quy định của Nhà nước về công tác phòng không nhân dân. Các cơ quan nhà nước có thẩm quyền phối hợp và tạo điều kiện để Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên vận động nhân dân tham gia tích cực vào công tác này.

Nội dung cốt lõi của công tác phòng không nhân dân

• Tuyên truyền, giáo dục sâu rộng về công tác phòng không nhân dân cho mọi tầng lớp nhân dân.
• Tổ chức trinh sát, thông báo, báo động phòng không nhân dân, quan sát diễn biến các vụ đánh phá của địch và xác định vị trí bom đạn chưa nổ.
• Tổ chức ngụy trang, sơ tán, phòng, tránh tiến công đường không của địch.
• Tổ chức đánh địch xâm nhập, tiến công đường không và phục vụ chiến đấu trực tiếp.
• Tổ chức khắc phục hậu quả thiệt hại do địch đánh phá gây ra.

Phân loại vùng phòng không nhân dân

• Vùng trọng điểm phòng không nhân dân: Được xác định dựa trên vị trí chính trị, kinh tế, văn hóa, an ninh, quốc phòng hoặc nơi có các công trình, mục tiêu trọng điểm. Tại vùng trọng điểm phải tổ chức Ban Chỉ đạo công tác phòng không nhân dân và triển khai đầy đủ các nội dung công tác phòng không nhân dân.
• Vùng phòng không khác: Nằm ngoài vùng trọng điểm, chính quyền các cấp triển khai thực hiện những nội dung công tác phòng không nhân dân cần thiết, phù hợp với thực tế theo hướng dẫn của Bộ Quốc phòng, đồng thời phải chuẩn bị sẵn sàng triển khai đầy đủ các nội dung khi có yêu cầu.
• Thẩm quyền xác định: Trong thời bình, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng đề nghị Thủ tướng Chính phủ quyết định các vùng trọng điểm trong phạm vi cả nước. Trong thời chiến, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng điều chỉnh các vùng trọng điểm và vùng phòng không khác cho phù hợp với thực tế chiến sự. Căn cứ vào quyết định của Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng chỉ đạo Bộ Tư lệnh Quân khu xác định các vùng phòng không nhân dân cụ thể trong phạm vi từng tỉnh, thành phố.

Hệ thống tổ chức thực hiện công tác phòng không nhân dân

• Ở Trung ương: Tổ chức Ban Chỉ đạo công tác phòng không nhân dân Trung ương do một Phó Thủ tướng Chính phủ làm Trưởng ban. Cơ quan giúp việc của Ban Chỉ đạo đặt tại Bộ Quốc phòng. Chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức cụ thể do Thủ tướng Chính phủ quyết định.
• Ở các vùng trọng điểm (cấp tỉnh, huyện, xã): Tổ chức Ban Chỉ đạo công tác phòng không nhân dân đặt tại cơ quan quân sự địa phương, do một Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân làm Trưởng ban, Chỉ huy trưởng cơ quan quân sự địa phương làm Phó Trưởng ban thường trực, các ủy viên là đại diện các ban, ngành chuyên môn liên quan hoạt động theo chế độ kiêm nhiệm. Ban Chỉ đạo có nhiệm vụ lập kế hoạch, tổ chức xây dựng lực lượng, điều hành hoạt động và hướng dẫn, kiểm tra việc thực hiện công tác phòng không nhân dân.
• Ở các vùng phòng không khác: Cơ quan quân sự địa phương cùng cấp phối hợp với các ban, ngành liên quan giúp Chủ tịch Ủy ban nhân dân tổ chức thực hiện công tác phòng không nhân dân, tham mưu cho cấp ủy, chính quyền và sẵn sàng triển khai các nội dung như vùng trọng điểm khi cần thiết.
• Lực lượng chuyên môn phòng không nhân dân: Được tổ chức từ các tổ chức nghiệp vụ sẵn có của cơ quan chuyên môn và lực lượng chiến đấu của dân quân tự vệ, biên chế thành các tổ, đội chuyên môn để thực hiện nhiệm vụ quan sát, khắc phục hậu quả, phục vụ chiến đấu và bảo đảm phòng không nhân dân.
• Lực lượng đánh trả địch xâm nhập, tiến công đường không: Được tổ chức từ lực lượng chiến đấu của dân quân tự vệ trên tất cả các vùng theo chỉ đạo của Bộ Quốc phòng. Lực lượng này có nhiệm vụ phối hợp chặt chẽ với lực lượng vũ trang khu vực, tổ chức trinh sát phát hiện địch trên không để kịp thời thông báo, báo động và sẵn sàng chiến đấu đánh trả địch.

Chuẩn bị và triển khai công tác phòng không nhân dân trong thời bình

• Nội dung chuẩn bị: Thành lập Ban Chỉ đạo các cấp; xây dựng kế hoạch tổng thể; bồi dưỡng kiến thức phổ thông phòng không nhân dân; huấn luyện nghiệp vụ, chuyên môn và tổ chức diễn tập; sẵn sàng triển khai lực lượng đánh trả và lực lượng chuyên môn; xây dựng các công trình phòng, tránh trọng điểm; triển khai hệ thống trinh sát, thông báo, báo động.
• Xây dựng kế hoạch: Bộ Quốc phòng chủ trì, phối hợp với Bộ Kế hoạch và Đầu tư xây dựng kế hoạch tổng thể trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt. Các Bộ, cơ quan ngang Bộ căn cứ vào kế hoạch tổng thể để xây dựng kế hoạch cho ngành mình. Ủy ban nhân dân các địa phương chỉ đạo xây dựng kế hoạch của địa phương theo hướng dẫn của Bộ Quốc phòng.
• Giáo dục, huấn luyện và diễn tập: Bộ Giáo dục và Đào tạo chủ trì, phối hợp với Bộ Quốc phòng đưa nội dung kiến thức phổ thông về phòng không nhân dân vào chương trình giáo dục quốc phòng các cấp học. Thủ tướng Chính phủ phê duyệt việc tổ chức diễn tập quy mô từ cấp tỉnh trở lên. Diễn tập bao gồm các nội dung: diễn tập chỉ huy - tham mưu, tổ chức trinh sát, thông báo, báo động, ngụy trang, sơ tán, đánh trả và khắc phục hậu quả.
• Xây dựng công trình phòng tránh: Bộ Quốc phòng chủ trì, phối hợp với Bộ Xây dựng lập kế hoạch xây dựng và hướng dẫn các Bộ, ngành, địa phương xây dựng các công trình phòng không nhân dân, xác định các công trình phòng tránh trọng điểm trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt.

Trách nhiệm của các Bộ, ngành và Ủy ban nhân dân các cấp

• Bộ Kế hoạch và Đầu tư: Nghiên cứu, chỉ đạo lập quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội theo yêu cầu, tiêu chuẩn an toàn về phòng không; phối hợp xây dựng kế hoạch tổng thể về phòng không nhân dân.
• Bộ Công an: Ban hành quy định và tổ chức lực lượng, phương tiện bảo đảm trật tự, trị an khi thực hiện kế hoạch phòng không nhân dân trong các tình huống.
• Bộ Tài chính: Chủ trì xây dựng văn bản về quản lý, sử dụng ngân sách thực hiện công tác phòng không nhân dân; chỉ đạo dự trữ lương thực, thực phẩm và các phương tiện cần thiết.
• Bộ Xây dựng: Chỉ đạo xây dựng công trình, dự án đầu tư theo tiêu chuẩn an toàn về phòng không và chỉ đạo xây dựng các công trình phòng tránh trọng điểm.
• Bộ Giao thông vận tải: Xây dựng kế hoạch, bảo đảm trang bị và tổ chức vận chuyển người, phương tiện, tài sản phục vụ công tác phòng không nhân dân.
• Bộ Y tế: Chỉ đạo tổ chức các tuyến cấp cứu, cứu chữa người bị thương, huấn luyện kỹ thuật cấp cứu chuyển thương; phối hợp phòng, chống dịch bệnh, chất phóng xạ và tẩy độc môi trường.
• Tổng cục Bưu điện: Bảo đảm quyền ưu tiên sử dụng các phương tiện thông tin liên lạc cho nhiệm vụ thông báo, báo động và thực hiện công tác phòng không nhân dân.
• Ủy ban nhân dân các cấp: Chỉ đạo, tổ chức xây dựng lực lượng, kế hoạch và triển khai thực hiện công tác phòng không nhân dân trên địa bàn; thực hiện các chế độ, chính sách; quản lý sử dụng kinh phí và báo cáo các dự án quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội liên quan đến phòng không nhân dân trước khi trình phê duyệt.

Triển khai công tác phòng không nhân dân trong thời chiến

• Nội dung hoạt động: Triển khai thực hiện kế hoạch đã được phê duyệt; bổ sung, điều chỉnh kế hoạch cho phù hợp với diễn biến thực tế; huy động, điều hành lực lượng phòng không nhân dân, lực lượng phục vụ chiến đấu và tổ chức tiến hành sơ tán, phân tán phòng tránh.
• Trách nhiệm của Bộ Quốc phòng: Là cơ quan thường trực giúp Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ và Ban Chỉ đạo Trung ương tổ chức chỉ đạo, triển khai thực hiện kế hoạch công tác phòng không nhân dân ở các cấp và các biện pháp phòng không nhân dân khác phù hợp với tình hình thực tế.
• Trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức và Ủy ban nhân dân các cấp: Trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình, tổ chức chỉ đạo, triển khai, kiểm tra đôn đốc việc thực hiện kế hoạch; huy động lực lượng, phương tiện của cơ quan, tổ chức, địa phương phục vụ cho công tác phòng không nhân dân.

Chế độ bảo đảm và chính sách

• Bảo đảm kinh phí: Kinh phí cho công tác phòng không nhân dân ở các Bộ, ngành và địa phương được tính vào ngân sách thường xuyên hàng năm theo quy định về phân cấp nhiệm vụ chi ngân sách nhà nước. Đối với các tổ chức kinh tế, kinh phí do các tổ chức này tự bảo đảm.
• Bảo đảm trang bị: Bộ Quốc phòng bảo đảm vũ khí, trang bị kỹ thuật cho lực lượng đánh trả và một số trang bị chuyên dụng. Các cơ quan, tổ chức bảo đảm phương tiện, trang thiết bị cho các tổ, đội chuyên môn thuộc quyền quản lý.
• Chế độ chính sách: Người không hưởng lương từ ngân sách nhà nước trong thời gian được huy động tham gia công tác phòng không nhân dân, huấn luyện, diễn tập được hưởng chế độ như cán bộ, chiến sĩ dân quân tự vệ không hưởng lương. Người trực tiếp tham gia thực hiện phòng không nhân dân mà bị thương, hy sinh trong chiến đấu được hưởng các chế độ theo quy định của pháp luật về dân quân tự vệ.

Khen thưởng, xử lý vi phạm và điều khoản thi hành

• Khen thưởng: Tổ chức, cá nhân có thành tích trong công tác phòng không nhân dân được khen thưởng theo quy định của Nhà nước.
• Xử lý vi phạm: Tổ chức, cá nhân có hành vi vi phạm về công tác phòng không nhân dân, tùy theo mức độ, tính chất vi phạm sẽ bị xử lý theo quy định của pháp luật.
• Hiệu lực thi hành: Nghị định số 65/2002/NĐ-CP có hiệu lực thi hành sau 15 ngày, kể từ ngày ký, thay thế Nghị định số 112/CP ngày 25/7/1963 của Hội đồng Chính phủ về tổ chức công tác phòng không nhân dân. Các quy định trước đây về công tác phòng không nhân dân trái với Nghị định này đều bị bãi bỏ.
• Trách nhiệm hướng dẫn và thi hành: Bộ trưởng Bộ Quốc phòng phối hợp với thủ trưởng các cơ quan có liên quan hướng dẫn thực hiện Nghị định này. Các Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ, Thủ trưởng cơ quan thuộc Chính phủ, Chủ tịch Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương chịu trách nhiệm thi hành Nghị định.