Nghị định 49/2010/NĐ-CP do Chính phủ ban hành quy định về chính sách miễn, giảm học phí, hỗ trợ chi phí học tập và cơ chế thu, sử dụng học phí đối với các cơ sở giáo dục thuộc hệ thống giáo dục quốc dân từ năm học 2010 - 2011 đến năm học 2014 - 2015. Đây là văn bản pháp lý quan trọng nhằm cụ thể hóa chính sách an sinh xã hội trong giáo dục, chia sẻ chi phí đào tạo giữa Nhà nước và người học, đồng thời hỗ trợ tối đa cho các đối tượng chính sách, người nghèo và vùng khó khăn.

Phạm vi và đối tượng điều chỉnh

Nghị định này áp dụng đối với các cơ sở giáo dục ở các cấp học và trình độ đào tạo thuộc hệ thống giáo dục quốc dân, cùng các cơ sở giáo dục khác được quy định tại Luật Giáo dục.

Định nghĩa học phí và đối tượng không phải đóng học phí

• Học phí được định nghĩa là khoản tiền của gia đình người học hoặc người học phải nộp để góp phần bảo đảm chi phí cho các hoạt động giáo dục.
• Các đối tượng không phải đóng học phí tại các cơ sở giáo dục công lập bao gồm: học sinh tiểu học; học sinh, sinh viên sư phạm; người theo học các khóa đào tạo nghiệp vụ sư phạm để đạt chuẩn nghề nghiệp.

Chính sách miễn học phí

Nghị định quy định cụ thể các nhóm đối tượng được miễn học phí bao gồm:

• Người có công với cách mạng và thân nhân của người có công với cách mạng theo quy định pháp luật.
• Trẻ em học mẫu giáo và học sinh, sinh viên có cha mẹ thường trú tại các xã biên giới, vùng cao, hải đảo và các xã có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn.
• Trẻ em học mẫu giáo và học sinh, sinh viên mồ côi cả cha lẫn mẹ không nơi nương tựa hoặc bị tàn tật, khuyết tật có khó khăn về kinh tế.
• Trẻ em bị bỏ rơi, mất nguồn nuôi dưỡng; trẻ em mồ côi cha hoặc mẹ nhưng người còn lại mất tích hoặc không đủ năng lực, khả năng nuôi dưỡng; trẻ em có cha và mẹ hoặc cha hoặc mẹ đang trong thời gian chấp hành hình phạt tù tại trại giam, không còn người nuôi dưỡng. Quy định này cũng áp dụng cho người chưa thành niên từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi đang đi học văn hóa, học nghề có hoàn cảnh tương tự.
• Trẻ em học mẫu giáo và học sinh phổ thông có cha mẹ thuộc diện hộ nghèo theo quy định của Nhà nước.
• Trẻ em học mẫu giáo và học sinh phổ thông là con của hạ sĩ quan và binh sĩ, chiến sĩ đang phục vụ có thời hạn trong lực lượng vũ trang nhân dân.
• Học sinh, sinh viên hệ cử tuyển (bao gồm cả học sinh cử tuyển học nghề nội trú có thời gian đào tạo từ 3 tháng trở lên).
• Học sinh trường phổ thông dân tộc nội trú, trường dự bị đại học và khoa dự bị đại học.
• Học sinh, sinh viên tại các cơ sở giáo dục nghề nghiệp và giáo dục đại học là người dân tộc thiểu số thuộc hộ nghèo và hộ có thu nhập tối đa bằng 150% thu nhập của hộ nghèo.

Chính sách giảm học phí

Các mức giảm học phí được quy định cụ thể như sau:

• Giảm 70% học phí: Áp dụng cho học sinh, sinh viên các chuyên ngành nhã nhạc cung đình, chèo, tuồng, cải lương, múa, xiếc và một số chuyên ngành, nghề nặng nhọc, độc hại.
• Giảm 50% học phí: Áp dụng cho các đối tượng:
  • Trẻ em học mẫu giáo và học sinh, sinh viên là con cán bộ, công nhân, viên chức mà cha hoặc mẹ bị tai nạn lao động hoặc mắc bệnh nghề nghiệp được hưởng trợ cấp thường xuyên.
  • Trẻ em học mẫu giáo và học sinh phổ thông có cha mẹ thuộc diện hộ có thu nhập tối đa bằng 150% thu nhập của hộ nghèo.
  • Học sinh tốt nghiệp trung học cơ sở đi học nghề.

Chính sách hỗ trợ chi phí học tập

Đối tượng được hỗ trợ chi phí học tập bao gồm trẻ em học mẫu giáo và học sinh phổ thông thuộc các trường hợp:

• Có cha mẹ thường trú tại các xã biên giới, vùng cao, hải đảo và các xã có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn.
• Mồ côi cả cha lẫn mẹ không nơi nương tựa hoặc bị tàn tật, khuyết tật có khó khăn về kinh tế.
• Có cha mẹ thuộc diện hộ nghèo theo quy định của Nhà nước (không thuộc các xã đặc biệt khó khăn nêu trên).

Mức hỗ trợ chi phí học tập được quy định là 70.000 đồng/học sinh/tháng để mua sách, vở và các đồ dùng học tập khác. Thời gian hưởng tính theo thời gian học thực tế và không quá 9 tháng/năm học.

Cơ chế miễn, giảm học phí và hỗ trợ chi phí học tập

• Việc miễn, giảm học phí được thực hiện trong suốt thời gian học tập tại trường, trừ trường hợp có thay đổi về lý do miễn hoặc giảm.
• Nhà nước thực hiện cấp bù học phí cho các cơ sở giáo dục mầm non và phổ thông công lập có đối tượng được miễn, giảm học phí theo số lượng thực tế và mức thu học phí.
• Đối với học sinh là con của người có công với nước, các đối tượng chính sách học mẫu giáo và phổ thông ngoài công lập, Nhà nước cấp bù học phí theo mức học phí của các trường công lập trong vùng.
• Đối với học sinh, sinh viên học tại các cơ sở giáo dục nghề nghiệp và giáo dục đại học công lập, Nhà nước cấp trực tiếp tiền hỗ trợ miễn, giảm học phí cho các đối tượng này để họ đóng học phí đầy đủ cho nhà trường.
• Kinh phí thực hiện các chính sách miễn, giảm học phí và hỗ trợ chi phí học tập được cân đối trong ngân sách nhà nước theo quy định của Luật Ngân sách nhà nước.

Không thu học phí có thời hạn do thiên tai

Khi xảy ra thiên tai, tùy theo mức độ và phạm vi thiệt hại, Ủy ban nhân dân cấp tỉnh xem xét, quyết định không thu học phí trong thời hạn nhất định đối với trẻ em học mẫu giáo và học sinh phổ thông thuộc vùng bị thiên tai. Nhà nước thực hiện cấp bù học phí cho các cơ sở giáo dục trong các trường hợp đột xuất này.

Nguyên tắc xác định học phí

• Giáo dục mầm non và phổ thông công lập: Mức thu học phí phải phù hợp với điều kiện kinh tế của từng địa bàn dân cư và khả năng đóng góp thực tế của người dân. Từ năm học 2010 - 2011 đến năm học 2014 - 2015, mức học phí và chi phí học tập khác không vượt quá 5% thu nhập bình quân hộ gia đình ở mỗi vùng.
• Giáo dục nghề nghiệp và đại học công lập: Mức thu học phí thực hiện theo nguyên tắc chia sẻ chi phí đào tạo giữa Nhà nước và người học.
• Chương trình chất lượng cao: Các cơ sở giáo dục công lập thực hiện chương trình chất lượng cao được chủ động xây dựng mức học phí tương xứng để trang trải chi phí đào tạo, trình Ủy ban nhân dân cấp tỉnh cho phép và thực hiện quy chế công khai.
• Cơ sở giáo dục ngoài công lập: Được tự quyết định mức học phí nhưng phải thông báo công khai mức học phí cho từng năm học (đối với mầm non, phổ thông) hoặc cả khóa học (đối với nghề nghiệp, đại học) trước khi tuyển sinh.

Khung học phí đối với giáo dục mầm non và phổ thông công lập

Khung học phí đối với chương trình đại trà năm học 2010 - 2011 được quy định theo các vùng như sau:

• Vùng thành thị: Từ 40.000 đến 200.000 đồng/tháng/học sinh.
• Vùng nông thôn: Từ 20.000 đến 80.000 đồng/tháng/học sinh.
• Vùng miền núi: Từ 5.000 đến 40.000 đồng/tháng/học sinh.

Từ năm học 2011 - 2012 trở đi, học phí sẽ được điều chỉnh theo chỉ số giá tiêu dùng tăng bình quân hàng năm do Bộ Kế hoạch và Đầu tư thông báo. Căn cứ vào khung học phí này, Hội đồng nhân dân cấp tỉnh quy định mức học phí cụ thể hàng năm phù hợp với thực tế địa phương.

Học phí đối với giáo dục nghề nghiệp và giáo dục đại học công lập

Mức trần học phí đối với đào tạo trình độ đại học tại trường công lập theo chương trình đại trà từ năm học 2010 - 2011 đến năm học 2014 - 2015 tăng dần theo từng năm học đối với 3 nhóm ngành chính:

• Nhóm ngành 1 (Khoa học xã hội, kinh tế, luật; nông, lâm, thủy sản): Mức trần tăng từ 290.000 đồng/tháng (năm học 2010 - 2011) lên 550.000 đồng/tháng (năm học 2014 - 2015).
• Nhóm ngành 2 (Khoa học tự nhiên; kỹ thuật, công nghệ; thể dục thể thao, nghệ thuật; khách sạn, du lịch): Mức trần tăng từ 310.000 đồng/tháng (năm học 2010 - 2011) lên 650.000 đồng/tháng (năm học 2014 - 2015).
• Nhóm ngành 3 (Y dược): Mức trần tăng từ 340.000 đồng/tháng (năm học 2010 - 2011) lên 800.000 đồng/tháng (năm học 2014 - 2015).

Mức trần học phí đối với các trình độ đào tạo khác được xác định theo hệ số điều chỉnh so với trình độ đại học (hệ số 1): Trung cấp chuyên nghiệp (hệ số 0,7); Cao đẳng (hệ số 0,8); Đào tạo thạc sĩ (hệ số 1,5); Đào tạo tiến sĩ (hệ số 2,5).

Mức trần học phí đối với trung cấp nghề và cao đẳng nghề công lập cũng được quy định chi tiết theo 15 nhóm ngành nghề với lộ trình tăng dần từ năm 2010 đến năm 2014. Học phí đối với sơ cấp nghề và dạy nghề thường xuyên được thu theo thỏa thuận với người học.

Học phí đào tạo theo phương thức giáo dục thường xuyên không vượt quá 150% mức học phí chính quy cùng cấp học và cùng nhóm ngành nghề đào tạo. Đối với đào tạo theo tín chỉ, học phí của một tín chỉ được xác định bằng tổng học phí toàn khóa chia cho tổng số tín chỉ toàn khóa.

Cơ chế thu, sử dụng và quản lý học phí

• Phương thức thu: Học phí được thu định kỳ hàng tháng. Nếu học sinh, sinh viên tự nguyện, nhà trường có thể thu một lần cho cả học kỳ hoặc cả năm học. Cơ sở mầm non, giáo dục thường xuyên, dạy nghề thường xuyên thu theo số tháng thực học. Cơ sở phổ thông thu 9 tháng/năm. Cơ sở giáo dục nghề nghiệp và đại học thu 10 tháng/năm.
• Sử dụng học phí: Cơ sở giáo dục công lập sử dụng học phí theo quy định về quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm về tài chính của đơn vị sự nghiệp công lập. Cơ sở ngoài công lập sử dụng học phí theo quy định về chính sách khuyến khích xã hội hóa.
• Quản lý học phí: Cơ sở công lập gửi toàn bộ học phí thu được vào Kho bạc Nhà nước; cơ sở ngoài công lập gửi vào ngân hàng hoặc Kho bạc Nhà nước nơi mở tài khoản. Thu, chi học phí của cơ sở công lập phải được tổng hợp chung vào báo cáo quyết toán ngân sách nhà nước hàng năm. Tất cả các cơ sở giáo dục phải thực hiện công tác kế toán, thống kê học phí và chịu sự thanh tra, kiểm tra của cơ quan có thẩm quyền.

Hiệu lực thi hành và trách nhiệm thực hiện

Nghị định 49/2010/NĐ-CP có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01 tháng 7 năm 2010. Các quy định trước đây về miễn, giảm học phí và cơ chế thu, sử dụng học phí trái với Nghị định này đều bị bãi bỏ.

Riêng khoản 3 Điều 7 về hỗ trợ chi phí học tập được thực hiện từ ngày 01 tháng 01 năm 2011. Các đối tượng đang hưởng hỗ trợ theo Quyết định số 112/2007/QĐ-TTg và Quyết định số 101/2009/QĐ-TTg tiếp tục thực hiện đến hết tháng 5 năm 2011, từ tháng 6 năm 2011 chuyển sang thực hiện mức hỗ trợ theo Nghị định này.

Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội phối hợp với các Bộ, ngành liên quan hướng dẫn, tổ chức thực hiện. Các Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính phủ, Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương chịu trách nhiệm thi hành Nghị định này.