Nghị định 41/CP năm 1996 do Chính phủ ban hành quy định chi tiết về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và tổ chức bộ máy của Bộ Quốc phòng. Đây là văn bản pháp lý quan trọng xác định rõ vai trò quản lý nhà nước của Bộ Quốc phòng trong lĩnh vực quốc phòng, an ninh, đồng thời thiết lập cơ cấu tổ chức chặt chẽ từ trung ương đến địa phương nhằm bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa.

Phạm vi và đối tượng áp dụng

Nghị định này áp dụng đối với Bộ Quốc phòng, các cơ quan, đơn vị, lực lượng vũ trang thuộc Bộ Quốc phòng; các Bộ, cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính phủ; và Ủy ban nhân dân các cấp trong việc phối hợp, thực hiện công tác quản lý nhà nước về quốc phòng trên phạm vi cả nước.

Vị trí và chức năng của Bộ Quốc phòng

Bộ Quốc phòng được xác định là cơ quan của Chính phủ, hoạt động dưới sự lãnh đạo tuyệt đối, trực tiếp về mọi mặt của Ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, Bộ Chính trị, trực tiếp là Đảng ủy Quân sự Trung ương và sự thống lĩnh của Chủ tịch nước. Bộ Quốc phòng thực hiện hai chức năng cốt lõi:

• Quản lý nhà nước đối với lĩnh vực quốc phòng trong phạm vi cả nước.
• Tổ chức thực hiện việc xây dựng, quản lý, chỉ huy Quân đội nhân dân, Dân quân tự vệ nhằm củng cố và tăng cường nền quốc phòng toàn dân.

Nhiệm vụ và quyền hạn cụ thể của Bộ Quốc phòng

Bộ Quốc phòng thực hiện đầy đủ các nhiệm vụ, quyền hạn quản lý nhà nước theo quy định chung của Chính phủ đối với Bộ, cơ quan ngang Bộ, đồng thời thực hiện các nhiệm vụ đặc thù sau:

• Xây dựng chiến lược và kế hoạch phòng thủ: Chủ trì xây dựng chiến lược quốc phòng, kế hoạch phòng thủ đất nước, kế hoạch sử dụng nhân lực, bảo đảm ngân sách và phương tiện kỹ thuật trình cấp có thẩm quyền phê duyệt. Phối hợp với các Bộ, ngành và địa phương để triển khai thực hiện; kiến nghị các giải pháp kết hợp phát triển kinh tế - xã hội với củng cố quốc phòng.
• Xây dựng thể chế pháp luật về quốc phòng: Trình Chính phủ các dự án luật, pháp lệnh, văn bản pháp quy về xây dựng nền quốc phòng toàn dân, quân đội nhân dân và dân quân tự vệ. Ban hành các văn bản hướng dẫn theo thẩm quyền và chỉ đạo công tác quốc phòng tại các Bộ, ngành, địa phương.
• Thực hiện các biện pháp khẩn cấp và bảo vệ chủ quyền: Thi hành các lệnh tổng động viên, động viên cục bộ, lệnh ban bố tình trạng khẩn cấp. Bảo vệ toàn vẹn chủ quyền lãnh thổ quốc gia bao gồm đất liền, hải đảo, vùng biển, vùng trời và an ninh biên giới.
• Quản lý lực lượng dân quân tự vệ và dự bị động viên: Chỉ đạo tổ chức, trang bị, huấn luyện và hoạt động của lực lượng dân quân tự vệ, lực lượng dự bị động viên trên toàn quốc.
• Xây dựng khu vực phòng thủ và bảo vệ công trình quân sự: Hướng dẫn Ủy ban nhân dân các cấp xây dựng khu vực phòng thủ vững chắc; quản lý và bảo vệ các công trình quốc phòng, khu quân sự; bảo vệ bí mật nhà nước về quốc phòng.
• Nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ quốc phòng: Xây dựng kế hoạch khoa học công nghệ, huy động các nguồn lực trong và ngoài quân đội phục vụ nghiên cứu, phát triển công nghệ quốc phòng.
• Giáo dục quốc phòng và vận động quần chúng: Chủ trì phối hợp với các cơ quan, tổ chức thực hiện công tác giáo dục quốc phòng toàn dân và vận động nhân dân thực hiện nghĩa vụ quốc phòng.
• Phát triển công nghiệp quốc phòng và quản lý kinh tế: Xây dựng và quản lý các cơ sở sản xuất, sửa chữa vũ khí, trang bị kỹ thuật; quản lý các đơn vị quân đội làm kinh tế kết hợp quốc phòng; phối hợp chuẩn bị động viên công nghiệp khi có chiến tranh.
• Quản lý đất đai và trang thiết bị quân sự: Quản lý đất chuyên dùng cho quốc phòng và bảo vệ môi trường liên quan đến quốc phòng. Quản lý việc sản xuất, trang bị, sử dụng vũ khí, khí tài, chất nổ trong quân đội và dân quân tự vệ; phối hợp quản lý vũ khí của các tổ chức ngoài lực lượng vũ trang.
• Đào tạo và quản lý nhân sự: Đào tạo sĩ quan, hạ sĩ quan, nhân viên chuyên môn kỹ thuật quân sự và cán bộ quốc phòng cho các Bộ, ngành, địa phương. Thực hiện công tác tổ chức biên chế, tuyển dụng, điều động, phong thăng quân hàm, nâng lương, khen thưởng, kỷ luật và chăm lo đời sống vật chất, tinh thần cho quân nhân, thực hiện chính sách hậu phương quân đội.
• Hoạt động đối ngoại quân sự: Chỉ đạo và quản lý hoạt động đối ngoại quốc phòng; quản lý hệ thống Tùy viên quân sự Việt Nam tại nước ngoài; đề xuất ký kết các điều ước quốc tế về quốc phòng.
• Tư pháp và thanh tra quân sự: Tổ chức công tác điều tra hình sự, thi hành án, cải tạo giam giữ trong quân đội; phối hợp quản lý các Tòa án quân sự, Viện kiểm sát quân sự về mặt tổ chức và hành chính. Tiến hành thanh tra việc chấp hành pháp luật về quốc phòng đối với các cơ quan, tổ chức, cá nhân (kể cả người nước ngoài) tại Việt Nam.

Cơ cấu tổ chức bộ máy của Bộ Quốc phòng

Hệ thống tổ chức của Bộ Quốc phòng được thiết lập toàn diện, bao gồm các khối cơ quan, đơn vị sau:

• Các cơ quan Bộ Quốc phòng: Bộ Tổng tham mưu, Tổng cục Chính trị, Tổng cục Hậu cần, Tổng cục Kỹ thuật, Tổng cục Công nghiệp Quốc phòng - kinh tế, Tổng cục Tình báo, Cục Tài chính, Cục Vật tư, Cục Đối ngoại quân sự, Cục Quản lý Khoa học - Công nghệ và Môi trường, Thanh tra, Văn phòng.
• Các Quân khu và cơ quan quân sự địa phương: Gồm các Quân khu 1, 2, 3, 4, 5, 7, 9 và Quân khu Thủ đô; Bộ chỉ huy quân sự cấp tỉnh/thành phố trực thuộc trung ương; Ban chỉ huy quân sự cấp huyện/quận/thị xã/thành phố thuộc tỉnh và các đơn vị bộ đội địa phương tương ứng.
• Các Quân chủng, Quân đoàn, Binh chủng: Quân chủng Không quân, Quân chủng Phòng không, Quân chủng Hải quân; các Quân đoàn; các Binh chủng (Tăng - Thiết giáp, Đặc công, Pháo binh, Công binh, Thông tin, Hóa học).
• Lực lượng Biên phòng: Bộ đội Biên phòng.
• Các cơ sở đào tạo, nghiên cứu, thông tin: Các học viện, nhà trường, viện nghiên cứu, trung tâm thông tin khoa học quân sự, Tạp chí Quốc phòng toàn dân, Báo Quân đội nhân dân.
• Các cơ quan tư pháp, y tế và doanh nghiệp: Cơ quan điều tra hình sự, cơ quan thi hành án, trại giam quân sự; các bệnh viện quân đội; các nhà máy, xí nghiệp quốc phòng và đơn vị quân đội làm kinh tế.
• Hệ thống Tòa án và Viện kiểm sát quân sự: Được tổ chức trong quân đội theo quy định riêng của pháp luật.

Thẩm quyền quyết định về tổ chức bộ máy

Nghị định phân định rõ thẩm quyền thành lập, sáp nhập, giải thể các đơn vị thuộc Bộ Quốc phòng:

• Thủ tướng Chính phủ quyết định: Việc thành lập, tách, nhập, giải thể các cơ quan thuộc Bộ Quốc phòng (trừ Bộ Tổng tham mưu và Tổng cục Chính trị), các Học viện, Trường đại học, Viện nghiên cứu quân sự, Trường đào tạo sĩ quan quân đội trên cơ sở tờ trình của Bộ trưởng Bộ Quốc phòng.
• Theo quy định riêng: Việc thành lập, tách, nhập, giải thể Bộ Tổng tham mưu, Tổng cục Chính trị, các Quân khu, Quân chủng, Quân đoàn, Binh chủng, Bộ đội Biên phòng.
• Bộ trưởng Bộ Quốc phòng quyết định: Việc thành lập, tách, nhập, giải thể các đơn vị cấp sư đoàn và tương đương trở xuống, Bộ chỉ huy quân sự cấp tỉnh, Ban chỉ huy quân sự cấp huyện.
• Theo quy định chung của Chính phủ: Việc thành lập, tách, nhập, giải thể các doanh nghiệp quốc phòng, đơn vị quân đội làm kinh tế và các tổ chức sự nghiệp khác.

Chế độ làm việc và trách nhiệm của Lãnh đạo Bộ

Bộ Quốc phòng hoạt động theo chế độ thủ trưởng:

• Bộ trưởng Bộ Quốc phòng là người chỉ đạo, điều hành toàn bộ hoạt động của Bộ; chịu trách nhiệm trước Quốc hội, Chủ tịch nước và Thủ tướng Chính phủ về lĩnh vực quốc phòng được giao; thực hiện chế độ báo cáo theo quy định.
• Các Thứ trưởng Bộ Quốc phòng là người giúp việc cho Bộ trưởng, chịu trách nhiệm trước Bộ trưởng về các mảng công tác được phân công cụ thể.

Hiệu lực thi hành

Nghị định 41/CP năm 1996 có hiệu lực thi hành kể từ ngày ban hành và thay thế hoàn toàn cho Nghị định số 06/CP ngày 29/01/1996 của Chính phủ. Bộ trưởng Bộ Quốc phòng, các Bộ trưởng, Thủ trưởng cơ quan ngang Bộ, Thủ trưởng cơ quan thuộc Chính phủ và Chủ tịch Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương chịu trách nhiệm thi hành nghị định này.