Nghị định 151-TTg năm 1959 do Hội đồng Chính phủ ban hành quy định tạm thời về việc trưng dụng ruộng đất nhằm đáp ứng kịp thời nhu cầu xây dựng các công trình do Nhà nước quản lý, đồng thời bảo đảm chiếu cố đúng mức đến quyền lợi và đời sống của người dân có ruộng đất bị trưng dụng.

Về phạm vi và đối tượng áp dụng, Nghị định này được thi hành tại vùng đồng bằng và trung du. Đối với các khu tự trị, Ủy ban hành chính khu tự trị căn cứ vào các nguyên tắc chung của Nghị định để xây dựng thể lệ riêng trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt; trong thời gian chưa có thể lệ riêng thì áp dụng linh hoạt theo quy định chung này. Đối với các công trình thuộc lợi ích riêng của từng địa phương, việc lấy ruộng đất không áp dụng hình thức trưng dụng của Nhà nước mà thực hiện trên cơ sở thương lượng, thỏa thuận giữa cơ quan phụ trách địa phương và người sở hữu đất.

Dưới đây là nội dung chi tiết các chính sách và quy định cốt lõi về trưng dụng ruộng đất được ban hành kèm theo Nghị định:

• Bảo đảm hiệu quả và đời sống nhân dân: Việc trưng dụng phải bảo đảm kịp thời và đủ diện tích cần thiết cho công trình, đồng thời phải bồi thường thỏa đáng và giúp đỡ người dân giải quyết việc làm ăn trong trường hợp cần thiết.
• Triệt để tiết kiệm đất đai: Chỉ được trưng dụng đúng diện tích cần thiết, tuyệt đối không trưng dụng thừa. Phải hết sức tiết kiệm đất canh tác, tận dụng tối đa đất hoang. Chỉ tiến hành giao nhận ruộng đất khi bắt đầu thi công để tránh bỏ hoang; đối với đất đang có hoa màu chưa thu hoạch, cần tạo điều kiện để người dân thu hoạch xong mới bàn giao.
• Hạn chế ảnh hưởng đến khu vực đặc thù: Tránh trưng dụng đất tại các khu dân cư đông đúc, nghĩa trang liệt sĩ, nhà thờ, chùa, đền. Trường hợp đặc biệt bắt buộc phải sử dụng thì phải bàn bạc kỹ với nhân dân địa phương. Các danh lam thắng cảnh trong khu vực xây dựng phải được bảo tồn chu đáo; trường hợp không thể giữ gìn phải được sự đồng ý của Bộ Văn hóa và trình Thủ tướng Chính phủ quyết định.

• Thủ tướng Chính phủ quyết định: Đối với các công trình cần trưng dụng từ 10 mẫu tây ruộng đất trở lên hoặc yêu cầu phải di dời nhà cửa từ 20 hộ gia đình trở lên. Trường hợp này phải thông qua Ủy ban kế hoạch Nhà nước xét duyệt (hoặc Bộ Quốc phòng xét duyệt đối với công trình quốc phòng) trước khi trình Thủ tướng.
• Ủy ban hành chính cấp tỉnh, thành phố hoặc khu quyết định: Đối với các công trình cần diện tích dưới 10 mẫu tây hoặc yêu cầu di dời dưới 20 hộ gia đình.
• Trường hợp khẩn cấp: Trong các tình huống cấp bách như chống lụt, chống hạn, chống giặc, Ủy ban hành chính cấp tỉnh, thành phố, khu hoặc Bộ tư lệnh quân khu có quyền ra lệnh trưng dụng ngay để giải quyết nhu cầu trước mắt, sau đó hoàn thiện các thủ tục pháp lý theo quy định.

Người có ruộng đất bị trưng dụng phải được cơ quan nhà nước báo trước một khoảng thời gian là hai tháng để chủ động di chuyển và sắp xếp cuộc sống. Thời gian này có thể rút ngắn hơn trong các trường hợp khẩn cấp hoặc có nhu cầu xây dựng cấp thiết được Ủy ban hành chính cấp tỉnh, thành phố hoặc khu công nhận.

• Ruộng đất sau khi trưng dụng hoàn toàn thuộc quyền sở hữu của Nhà nước.
• Trường hợp đất đã trưng dụng nhưng sau đó không tiến hành xây dựng hoặc không sử dụng hết diện tích, cơ quan trưng dụng có thể thương lượng để trả lại toàn bộ hoặc một phần ruộng đất cho người chủ cũ.
• Nếu diện tích đất còn lại của người bị trưng dụng quá ít và họ có nguyện vọng chuyển đi nơi khác làm ăn, Ủy ban hành chính cấp tỉnh, thành phố hoặc khu có thể xem xét quyết định trưng dụng luôn phần diện tích còn lại đó theo đề nghị của họ.

Việc bồi thường do Ủy ban hành chính xã phối hợp với đại diện Ban chấp hành nông hội xã, đại diện cơ quan sử dụng đất và người có đất bị trưng dụng bàn bạc, đề xuất phương án lên Ủy ban hành chính cấp tỉnh, thành phố hoặc khu phê duyệt theo các nguyên tắc sau:

• Bồi thường bằng đất: Phương thức tối ưu là vận động nông dân địa phương điều chỉnh hoặc nhường diện tích ruộng đất khác cho người bị trưng dụng để họ tiếp tục sản xuất ổn định.
• Bồi thường bằng tiền: Nếu không thể bồi thường bằng đất, Nhà nước bồi thường một khoản tiền tương đương từ 1 đến 4 năm sản lượng thường niên của thửa đất bị trưng dụng. Mức bồi thường cụ thể dựa trên tình hình thực tế về đời sống, quỹ đất và chất lượng đất tại địa phương. Đối với đất bị đào sâu để làm đường, đắp đập, mức bồi thường tối đa không quá 2 năm sản lượng thường niên. Đất chuyên trồng cây ăn quả hoặc cây công nghiệp lâu năm được áp dụng mức bồi thường cao hơn đất trồng hoa màu thông thường.
• Hỗ trợ di dời nhà cửa, công trình: Người phải di dời nhà cửa, giếng nước được hỗ trợ kinh phí và điều kiện để xây dựng lại công trình mới ở nơi khác.
• Bồi thường hoa màu: Hoa màu đã trồng trên đất trưng dụng chưa đến kỳ thu hoạch mà bắt buộc phải phá hủy thì phải được bồi thường đúng giá trị thiệt hại thực tế.
• Đối với đất tôn giáo: Nếu trưng dụng đất dùng vào việc cúng lễ của các tổ chức tôn giáo thì phải đền bù bằng thửa đất khác. Trường hợp không có đất thay thế, phải bàn bạc thống nhất phương án bồi thường với đại diện tổ chức tôn giáo và giáo dân.
• Đối với đất thuộc hợp tác xã nông nghiệp: Phương án bồi thường phải được đưa ra thảo luận dân chủ tại đại hội xã viên hoặc đại hội đại biểu xã viên để thống nhất mức bồi thường phù hợp, tránh ảnh hưởng đến đời sống chung của xã viên.
• Đối với đất công do dân đang sử dụng: Cơ quan trưng dụng phải thông báo trước khi vào thời vụ. Nếu trưng dụng đột xuất, phải bồi thường chi phí hạt giống, công cày cấy, trồng trọt và có biện pháp hỗ trợ người dân ổn định đời sống, sản xuất.
• Di dời mồ mả: Cơ quan sử dụng đất phải thông báo và định thời hạn cho thân nhân di dời mồ mả, đồng thời hỗ trợ một khoản chi phí di chuyển hợp lý theo phong tục địa phương. Đối với mồ mả vô chủ, cơ quan sử dụng đất chịu trách nhiệm di dời chu đáo.
• Sử dụng đất tạm thời: Trường hợp cần mượn đất tạm thời ngoài phạm vi công trình để làm bãi tập kết vật liệu, đường vận chuyển, cơ quan xây dựng phải chủ động thương lượng trực tiếp với người có ruộng đất.
• Chi trả bồi thường: Khoản tiền bồi thường do cơ quan có nhu cầu sử dụng đất chi trả trực tiếp cho người có đất bị trưng dụng hoặc người đại diện, người thừa kế hợp pháp của họ.

Nghị định này có hiệu lực thi hành kể từ ngày ban hành và bãi bỏ toàn bộ các quy định trước đây trái với Nghị định này. Ủy ban kế hoạch Nhà nước và Bộ Nội vụ có trách nhiệm ban hành các hướng dẫn chi tiết và phối hợp cùng các cơ quan liên quan tổ chức thi hành nghiêm túc các điều khoản quy định tại Nghị định.