Ngày 10 tháng 9 năm 1999, Chủ tịch nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã ban hành Lệnh số 09/1999/L-CTN về việc công bố Pháp lệnh Nghĩa vụ lao động công ích. Đây là văn bản pháp lý quan trọng nhằm cụ thể hóa nghĩa vụ lao động công ích của công dân, góp phần xây dựng cơ sở hạ tầng địa phương, phòng, chống thiên tai và khắc phục hậu quả dịch bệnh.

Pháp lệnh áp dụng đối với mọi công dân Việt Nam trong độ tuổi lao động thực hiện nghĩa vụ lao động công ích hàng năm theo quy định của pháp luật. Đối tượng thực hiện nghĩa vụ bao gồm nam từ đủ 18 tuổi đến hết 45 tuổi và nữ từ đủ 18 tuổi đến hết 40 tuổi, trừ các trường hợp được miễn, tạm hoãn theo quy định cụ thể.

Nguyên tắc và mục đích thực hiện nghĩa vụ lao động công ích

• Khái niệm nghĩa vụ lao động công ích: Là nghĩa vụ vẻ vang của công dân trực tiếp đóng góp công sức của mình để xây dựng các công trình công cộng tại địa phương nơi cư trú, tham gia phòng, chống, khắc phục hậu quả thiên tai, hỏa hoạn, dịch bệnh hoặc thực hiện các công việc công ích khác do Nhà nước huy động.
• Nguyên tắc huy động: Việc huy động lao động công ích phải bảo đảm tính dân chủ, công bằng, công khai, đúng mục đích, tiết kiệm và hiệu quả. Nghiêm cấm mọi hành vi huy động vượt quá định mức quy định hoặc sử dụng lao động công ích vào mục đích tư lợi, không đúng quy định của pháp luật.
• Trách nhiệm của cơ quan nhà nước và tổ chức: Ủy ban nhân dân các cấp có trách nhiệm quản lý, tổ chức thực hiện việc huy động và sử dụng lao động công ích tại địa phương. Các cơ quan, tổ chức, đơn vị vũ trang nhân dân có trách nhiệm tạo điều kiện cho cán bộ, công chức, viên chức, người lao động và chiến sĩ thực hiện nghĩa vụ này.
• Nghiêm cấm các hành vi vi phạm: Pháp luật nghiêm cấm việc lạm dụng chức vụ, quyền hạn để huy động lao động công ích trái quy định; trốn tránh, cản trở việc thực hiện nghĩa vụ lao động công ích; hoặc có hành vi tham nhũng, lãng phí quỹ lao động công ích.

Chế độ miễn, giảm và tạm hoãn thực hiện nghĩa vụ

• Các trường hợp được miễn thực hiện nghĩa vụ: Người mất khả năng lao động, thương binh, bệnh binh, người hưởng chính sách như thương binh; quân nhân tại ngũ, sĩ quan, hạ sĩ quan, chiến sĩ công an nhân dân; người đang trực tiếp nuôi dưỡng người tàn tật hoặc người già yếu không nơi nương tựa.
• Các trường hợp được tạm hoãn thực hiện nghĩa vụ: Người đang điều trị bệnh tại các cơ sở y tế; phụ nữ đang mang thai hoặc nuôi con nhỏ dưới 36 tháng tuổi; học sinh, sinh viên đang học tập tập trung tại các trường đại học, cao đẳng, trung học chuyên nghiệp và dạy nghề.

Quản lý và sử dụng quỹ lao động công ích

• Hình thức thực hiện: Công dân có thể trực tiếp lao động hoặc đóng góp bằng tiền thay thế lao động công ích theo mức quy định của Hội đồng nhân dân cấp tỉnh, phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội của từng địa phương.
• Sử dụng nguồn thu: Toàn bộ nguồn thu từ tiền đóng góp thay thế lao động công ích phải được quản lý chặt chẽ, đưa vào ngân sách nhà nước và chỉ được sử dụng để chi cho các công trình công ích, phòng chống thiên tai tại địa phương, không được sử dụng sai mục đích.

Lệnh công bố Pháp lệnh Nghĩa vụ lao động công ích năm 1999 có hiệu lực thi hành kể từ ngày ký ban hành. Pháp lệnh này đặt nền móng pháp lý vững chắc cho việc huy động sức dân một cách hợp pháp, công bằng và hiệu quả, phục vụ trực tiếp cho lợi ích của cộng đồng và sự phát triển kinh tế - xã hội tại các địa phương trên cả nước.