Lệnh của Chủ tịch nước về việc công bố Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2024 là văn bản pháp lý quan trọng, đánh dấu bước tiến mới trong tiến trình cải cách tư pháp tại Việt Nam. Đạo luật này được Quốc hội khóa XV thông qua nhằm cụ thể hóa các chủ trương của Đảng về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của cơ quan xét xử và thực hiện quyền tư pháp.

Phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng

Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2024 quy định chi tiết về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và tổ chức bộ máy của Tòa án nhân dân; chế độ Thẩm phán, Hội thẩm và các chức danh tư pháp khác; cũng như các điều kiện bảo đảm hoạt động của hệ thống Tòa án. Đối tượng áp dụng của Luật bao gồm các Tòa án nhân dân, cơ quan, tổ chức và cá nhân có liên quan đến tổ chức và hoạt động của Tòa án nhân dân.

Nội dung cốt lõi của các điều khoản đầu (Từ Điều 1 đến Điều 4)

1. Phạm vi điều chỉnh (Điều 1)

• Xác định rõ giới hạn điều chỉnh của Luật bao gồm toàn bộ các khía cạnh về tổ chức bộ máy, thẩm quyền của Tòa án các cấp.
• Quy định tiêu chuẩn, cơ chế bổ nhiệm, miễn nhiệm, cách chức và chế độ chính sách đối với Thẩm phán, Hội thẩm và các chức danh khác trong Tòa án.
• Thiết lập hành lang pháp lý cho việc bảo đảm nguồn lực tài chính, cơ sở vật chất và điều kiện hoạt động của hệ thống Tòa án.

2. Vị trí, chức năng của Tòa án nhân dân (Điều 2)

• Khẳng định Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp.
• Tòa án có nhiệm vụ bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.
• Bằng hoạt động của mình, Tòa án góp phần giáo dục công dân trung thành với Tổ quốc, nghiêm chỉnh chấp hành pháp luật, tôn trọng những quy tắc của cuộc sống tập thể, ý thức đấu tranh phòng, chống tội phạm và các hành vi vi phạm pháp luật khác.

3. Nhiệm vụ, quyền hạn của Tòa án nhân dân (Điều 3)

• Xét xử các vụ án hình sự, dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động, hành chính và giải quyết các việc khác theo quy định của pháp luật.
• Xem xét, quyết định về các biện pháp xử lý hành chính tại Tòa án nhân dân theo quy định của pháp luật.
• Ra quyết định thi hành bản án hình sự, hoãn chấp hành hình phạt tù, tạm đình chỉ chấp hành hình phạt tù, giảm thời hạn chấp hành hình phạt tù, miễn chấp hành hình phạt, rút ngắn thời gian thử thách của án treo, xóa án tích.
• Phát hiện và kiến nghị với các cơ quan có thẩm quyền xem xét, sửa đổi, bổ sung hoặc hủy bỏ văn bản quy phạm pháp luật trái với Hiến pháp, luật, nghị quyết của Quốc hội.

4. Nguyên tắc tổ chức và hoạt động của Tòa án nhân dân (Điều 4)

• Tòa án nhân dân được tổ chức và hoạt động theo nguyên tắc độc lập giữa các cấp Tòa án và độc lập giữa các Tòa án cùng cấp.
• Thẩm phán và Hội thẩm xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật; nghiêm cấm cơ quan, tổ chức, cá nhân can thiệp vào việc xét xử của Thẩm phán và Hội thẩm dưới bất kỳ hình thức nào.
• Việc xét xử sơ thẩm của Tòa án có Hội thẩm tham gia, trừ trường hợp xét xử theo thủ tục rút gọn.
• Tòa án xét xử công khai. Trong trường hợp đặc biệt cần giữ bí mật nhà nước, thuần phong mỹ tục của dân tộc, bảo vệ người chưa thành niên hoặc giữ bí mật đời tư theo yêu cầu chính đáng của đương sự, Tòa án có thể xét xử kín nhưng phải tuyên án công khai.
• Bảo đảm quyền bào chữa của bị can, bị cáo, quyền bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự.

Hiệu lực thi hành

Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2024 có hiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 01 năm 2025, thay thế cho Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014, tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho việc tiếp tục kiện toàn tổ chức bộ máy và nâng cao chất lượng hoạt động của hệ thống Tòa án trong giai đoạn mới.