Thông tư số 201/2009/TT-BTC ban hành ngày 15 tháng 10 năm 2009 của Bộ Tài chính quy định chi tiết và hướng dẫn các doanh nghiệp hoạt động tại Việt Nam thực hiện việc hạch toán, xử lý các khoản chênh lệch tỷ giá hối đoái phát sinh trong kỳ cũng như do đánh giá lại số dư ngoại tệ cuối kỳ kế toán.

- Đối tượng và phạm vi áp dụng

• Thông tư này áp dụng đối với tất cả các doanh nghiệp được thành lập và hoạt động hợp pháp tại Việt Nam theo quy định của pháp luật.
• Thông tư không áp dụng đối với các doanh nghiệp có hoạt động chuyên kinh doanh mua bán ngoại tệ.
• Trường hợp doanh nghiệp được thành lập trên cơ sở các Hiệp định ký kết giữa Chính phủ nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam và Chính phủ các nước khác, nếu Hiệp định đó có quy định riêng về xử lý chênh lệch tỷ giá khác với Thông tư này thì sẽ thực hiện theo quy định của Hiệp định.

- Các khái niệm và thuật ngữ cơ bản

• Ngoại tệ: Được hiểu là bất kỳ đơn vị tiền tệ nào khác với đơn vị tiền tệ kế toán chính thức của doanh nghiệp.
• Nghiệp vụ ngoại tệ: Là các giao dịch thu, chi bằng ngoại tệ hoặc các giao dịch dùng ngoại tệ để tính giá.
• Tỷ giá hối đoái: Là tỷ giá trao đổi giữa hai loại tiền tệ khác nhau.
• Chênh lệch tỷ giá hối đoái: Là khoản chênh lệch phát sinh từ việc quy đổi cùng một lượng ngoại tệ theo các tỷ giá khác nhau giữa tỷ giá ghi sổ kế toán và tỷ giá tại thời điểm điều chỉnh hoặc thời điểm thực tế phát sinh.

- Nguyên tắc hạch toán và quy đổi tỷ giá

• Doanh nghiệp có phát sinh các nghiệp vụ ngoại tệ phải thực hiện hạch toán chênh lệch tỷ giá hối đoái theo đúng chế độ kế toán hiện hành.
• Tỷ giá quy đổi ngoại tệ ra Đồng Việt Nam (VND) được thực hiện theo quy định tại Quyết định số 15/2006/QĐ-BTC ngày 20/3/2006 của Bộ trưởng Bộ Tài chính về việc ban hành Chế độ kế toán doanh nghiệp.
• Đối với những loại ngoại tệ không được Ngân hàng Nhà nước Việt Nam công bố tỷ giá quy đổi trực tiếp ra Đồng Việt Nam, doanh nghiệp phải thực hiện quy đổi thông qua đồng Đô la Mỹ (USD) theo tỷ giá giao dịch thực tế của ngân hàng nơi doanh nghiệp mở tài khoản tại thời điểm phát sinh giao dịch hoặc thời điểm đánh giá lại số dư cuối kỳ.

- Xử lý chênh lệch tỷ giá hối đoái phát sinh trong kỳ

Toàn bộ chênh lệch tỷ giá hối đoái phát sinh trong kỳ của hoạt động sản xuất kinh doanh và hoạt động đầu tư xây dựng cơ bản (đối với doanh nghiệp vừa sản xuất kinh doanh vừa có hoạt động đầu tư xây dựng cơ bản) được hạch toán ngay vào chi phí tài chính hoặc doanh thu hoạt động tài chính trong kỳ. Việc xử lý cụ thể được phân chia theo các giai đoạn và trường hợp như sau:

• Giai đoạn đầu tư xây dựng hình thành tài sản cố định của doanh nghiệp mới thành lập:
  • Các khoản chênh lệch tỷ giá phát sinh khi thanh toán các khoản mục tiền tệ có gốc ngoại tệ để đầu tư xây dựng và chênh lệch do đánh giá lại các khoản mục này cuối năm tài chính được phản ánh lũy kế, riêng biệt trên Bảng cân đối kế toán.
  • Khi công trình hoàn thành và đưa tài sản cố định vào sử dụng, khoản chênh lệch tỷ giá này được phân bổ dần vào doanh thu tài chính hoặc chi phí tài chính. Thời gian phân bổ tối đa không quá 5 năm kể từ khi công trình đi vào hoạt động.
• Giai đoạn doanh nghiệp đang hoạt động sản xuất kinh doanh:
  • Chênh lệch tỷ giá phát sinh khi thanh toán các khoản mục tiền tệ có gốc ngoại tệ (kể cả hoạt động đầu tư xây dựng tài sản cố định của doanh nghiệp đang hoạt động) được ghi nhận ngay vào doanh thu hoặc chi phí tài chính trong năm tài chính.
  • Đối với nợ phải thu: Chênh lệch tăng (tỷ giá tăng) tính vào thu nhập tài chính; chênh lệch giảm (tỷ giá giảm) tính vào chi phí tài chính.
  • Đối với nợ phải trả: Chênh lệch giảm (tỷ giá giảm) tính vào thu nhập tài chính; chênh lệch tăng (tỷ giá tăng) tính vào chi phí tài chính.
• Giai đoạn giải thể, thanh lý doanh nghiệp:
  • Đối với nợ phải thu: Chênh lệch tăng tính vào thu nhập thanh lý; chênh lệch giảm tính vào chi phí thanh lý.
  • Đối với nợ phải trả: Chênh lệch giảm tính vào thu nhập thanh lý; chênh lệch tăng tính vào chi phí thanh lý.
• Chênh lệch phát sinh do mua, bán ngoại tệ bằng tiền mặt hoặc tiền gửi:
  • Khoản chênh lệch tăng được hạch toán vào thu nhập tài chính trong kỳ.
  • Khoản chênh lệch giảm được hạch toán vào chi phí tài chính trong kỳ.

- Xử lý chênh lệch tỷ giá hối đoái do đánh giá lại số dư ngoại tệ cuối kỳ

Tại thời điểm cuối kỳ kế toán, doanh nghiệp bắt buộc phải quy đổi số dư tiền mặt, tiền gửi, tiền đang chuyển và các khoản nợ phải thu, nợ phải trả có gốc ngoại tệ ra Đồng Việt Nam. Khoản chênh lệch tỷ giá phát sinh được xử lý theo tính chất ngắn hạn hoặc dài hạn của khoản mục:

• Đối với các khoản mục ngắn hạn (dưới 1 năm):
  • Chênh lệch tỷ giá phát sinh do đánh giá lại số dư cuối năm của tiền mặt, tiền gửi, tiền đang chuyển và các khoản nợ ngắn hạn có gốc ngoại tệ không được hạch toán vào chi phí hay thu nhập trong năm.
  • Khoản chênh lệch này được giữ lại trên báo cáo tài chính và đầu năm sau doanh nghiệp thực hiện bút toán ngược lại để xóa số dư.
• Đối với các khoản nợ dài hạn (trên 1 năm):
  • Khoản nợ phải thu dài hạn: Sau khi bù trừ giữa chênh lệch tăng và giảm, phần chênh lệch còn lại nếu tăng thì hạch toán vào thu nhập tài chính, nếu giảm thì hạch toán vào chi phí tài chính trong năm.
  • Khoản nợ phải trả dài hạn: Sau khi bù trừ chênh lệch, phần chênh lệch giảm được hạch toán vào thu nhập tài chính. Đối với chênh lệch tăng (làm phát sinh chi phí), doanh nghiệp hạch toán vào chi phí tài chính trong năm và được tính vào chi phí hợp lý khi xác định thuế thu nhập doanh nghiệp.
  • Nguyên tắc hoãn phân bổ đối với nợ phải trả dài hạn: Trường hợp việc hạch toán toàn bộ chênh lệch tăng tỷ giá của nợ phải trả dài hạn vào chi phí dẫn đến kết quả kinh doanh của doanh nghiệp bị lỗ, doanh nghiệp được phép phân bổ một phần khoản chênh lệch này sang các năm sau để tránh bị lỗ. Tuy nhiên, mức hạch toán vào chi phí trong năm hiện tại tối thiểu phải bằng khoản chênh lệch tỷ giá của số dư nợ dài hạn phải trả trong năm đó. Số còn lại được theo dõi và phân bổ dần vào chi phí các năm tiếp theo, thời gian phân bổ tối đa không quá 5 năm.
• Khi thanh lý các khoản nợ dài hạn:
  • Khi thực tế thanh lý từng khoản nợ phải thu hoặc nợ phải trả dài hạn, nếu phát sinh chênh lệch giữa tỷ giá thanh toán thực tế và tỷ giá đang ghi sổ, phần chênh lệch này sẽ được xử lý trực tiếp vào doanh thu tài chính hoặc chi phí tài chính tương tự như quy định đối với doanh nghiệp đang hoạt động sản xuất kinh doanh.

- Hiệu lực thi hành và điều khoản chuyển tiếp

• Thông tư này có hiệu lực thi hành sau 45 ngày kể từ ngày ký ban hành (ngày 15 tháng 10 năm 2009).
• Thông tư này thay thế hoàn toàn hai văn bản pháp quy trước đây của Bộ Tài chính bao gồm: Thông tư số 44/TC-TCDN ngày 8/7/1997 hướng dẫn xử lý chênh lệch tỷ giá trong doanh nghiệp nhà nước và Thông tư số 38/2001/TT-BTC ngày 05/6/2001 về việc sửa đổi, bổ sung Thông tư số 44/TC-TCDN.
• Trong quá trình thực hiện, nếu doanh nghiệp gặp khó khăn, vướng mắc phát sinh cần chủ động phản ánh kịp thời về Bộ Tài chính để được xem xét và hướng dẫn giải quyết cụ thể.