Tóm tắt Thông tư số 05/2026/TT-BKHCN về Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia

Thông tư số 05/2026/TT-BKHCN do Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành ngày 10 tháng 3 năm 2026 là văn bản pháp lý quan trọng đặt nền móng cho việc định hướng các chuẩn mực đạo đức trong nghiên cứu, phát triển, cung cấp và sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) tại Việt Nam. Dưới đây là nội dung tóm tắt chi tiết và toàn diện về các quy định cốt lõi của Thông tư này.

1. Phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng (Điều 1)

Thông tư này chính thức ban hành Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia (gọi tắt là Khung đạo đức). Đối tượng áp dụng được phân định rõ ràng như sau:

• Nhóm đối tượng bắt buộc áp dụng: Các cơ quan quản lý nhà nước, tổ chức, cá nhân đóng vai trò là nhà phát triển, nhà cung cấp, bên triển khai hoặc người sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo phục vụ cho hoạt động quản lý nhà nước hoặc cung cấp dịch vụ công.
• Nhóm đối tượng khuyến khích áp dụng: Các tổ chức, cá nhân Việt Nam và nước ngoài có hoạt động nghiên cứu, phát triển, cung cấp, triển khai hoặc sử dụng hệ thống trí tuệ nhân tạo tại lãnh thổ Việt Nam.

2. Các thuật ngữ pháp lý cốt lõi (Điều 2)

Thông tư đưa ra định nghĩa chuẩn xác cho các khái niệm chuyên ngành nhằm thống nhất cách hiểu và áp dụng pháp luật:

• Đạo đức trí tuệ nhân tạo: Là hệ giá trị, nguyên tắc và chuẩn mực định hướng việc nghiên cứu, phát triển, cung cấp, triển khai và sử dụng trí tuệ nhân tạo nhằm bảo đảm tôn trọng con người, quyền con người, lợi ích công cộng và phát triển bền vững.
• Đầu độc dữ liệu: Là các cuộc tấn công mạng có chủ đích nhằm sửa đổi, thao túng tập dữ liệu huấn luyện của hệ thống AI.
• Đầu độc mô hình: Là các cuộc tấn công nhắm trực tiếp vào các thành phần tiền huấn luyện của mô hình được sử dụng trong quá trình huấn luyện AI.

3. Nội dung chi tiết Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia (Điều 3)

Khung đạo đức quốc gia được xây dựng dựa trên 4 trụ cột nguyên tắc lớn với các yêu cầu hành động cụ thể đối với các tổ chức, cá nhân:

Trụ cột thứ nhất: Bảo đảm an toàn, độ tin cậy và không gây hại

Nguyên tắc này đặt mục tiêu tối thượng là bảo vệ tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm và đời sống tinh thần của con người thông qua các biện pháp kỹ thuật và quản lý chặt chẽ:

• Thiết kế an toàn ngay từ đầu: Chủ động xác định trước các kịch bản gây hại có thể xảy ra đối với con người để xây dựng các biện pháp phòng ngừa ngay từ khâu thiết kế hệ thống.
• Độ tin cậy và chất lượng: Thiết lập các tiêu chí nghiêm ngặt về chất lượng dữ liệu, mô hình và kết quả đầu ra; thực hiện xây dựng các cơ chế kiểm thử, xác nhận và kiểm định nội bộ trước khi chính thức triển khai.
• Kiểm soát của con người: Xây dựng cơ chế giám sát và can thiệp của con người phù hợp với mức độ ảnh hưởng của hệ thống, bảo đảm duy trì sự kiểm soát tối cao đối với mọi quyết định và hành vi của AI.
• Khả năng phục hồi, ứng phó và bảo mật: Thiết lập cơ chế tiếp nhận phản ánh, phát hiện lỗi và khắc phục sự cố; xây dựng kế hoạch dự phòng chi tiết trong trường hợp hệ thống hoạt động sai lệch hoặc bị lạm dụng.
• Bảo đảm an ninh hệ thống: Áp dụng các biện pháp bảo vệ phù hợp để phòng ngừa, phát hiện, ngăn chặn và ứng phó với các hành vi xâm nhập, chiếm quyền điều khiển, đầu độc dữ liệu, đầu độc mô hình, tấn công đối nghịch, khai thác lỗ hổng, rò rỉ dữ liệu; bảo đảm tính bí mật, toàn vẹn và sẵn sàng của dữ liệu, mô hình, thuật toán và hạ tầng liên quan.

Trụ cột thứ hai: Tôn trọng quyền con người, quyền công dân, bảo đảm công bằng, minh bạch và không phân biệt đối xử

Trụ cột này hướng tới việc bảo vệ các quyền hợp pháp của cá nhân và cộng đồng trước sự can thiệp của công nghệ:

• Tôn trọng quyền con người, quyền công dân: Áp dụng các biện pháp rà soát phù hợp để bảo đảm hệ thống AI không xâm phạm quyền riêng tư, dữ liệu cá nhân, tự do ý chí, quyền tiếp cận thông tin, quyền được đối xử bình đẳng và các quyền hợp pháp khác theo quy định.
• Công bằng và không phân biệt đối xử: Sử dụng các biện pháp kỹ thuật và quản lý để nhận diện, giảm thiểu thiên lệch dữ liệu, thiên lệch mô hình và thiên lệch vận hành; bảo đảm xem xét đầy đủ tác động của hệ thống đến các nhóm dễ bị tổn thương như trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật và các nhóm yếu thế khác.
• Minh bạch: Xây dựng thông báo rõ ràng, phù hợp về việc có sử dụng trí tuệ nhân tạo; cung cấp thông tin ở mức hợp lý về mục tiêu, phạm vi, dữ liệu, cách thức hoạt động tổng quát và giới hạn của hệ thống; tuyệt đối không gây hiểu nhầm về năng lực thực tế của hệ thống.
• Khả năng giải thích và trách nhiệm giải trình: Xác định rõ các tác động mà hệ thống có thể gây ra; chuẩn bị đầy đủ tài liệu giải thích và bằng chứng về quá trình thiết kế, huấn luyện, kiểm thử; phân định rõ ràng chủ thể chịu trách nhiệm giải trình đối với các quyết định do hệ thống tạo ra.

Trụ cột thứ ba: Thúc đẩy hạnh phúc, thịnh vượng và sự phát triển bền vững

AI phải được định hướng để phục vụ lợi ích chung của xã hội, bảo tồn văn hóa và bảo vệ môi trường:

• Lợi ích xã hội: Xác định rõ lợi ích công cộng, giá trị gia tăng và tác động tích cực của hệ thống đối với con người và cộng đồng; có phương án xử lý, khắc phục triệt để các tác động tiêu cực trước khi triển khai.
• Phát triển bao trùm: Ưu tiên thiết kế giao diện dễ tiếp cận, dễ sử dụng nhằm thu hẹp khoảng cách số giữa các vùng miền và các nhóm dân cư.
• Phát triển bền vững: Xem xét mức tiêu thụ năng lượng, tài nguyên tính toán và tác động môi trường trong suốt vòng đời hệ thống; ưu tiên lựa chọn các giải pháp kỹ thuật, hạ tầng và quy trình vận hành tiết kiệm năng lượng, hạn chế phát thải.
• Tôn trọng văn hóa và giá trị xã hội: Thiết kế hệ thống AI phù hợp với chuẩn mực đạo đức xã hội và bản sắc văn hóa Việt Nam; nghiêm cấm tạo ra các nội dung kỳ thị, phân biệt đối xử hoặc ảnh hưởng tiêu cực đến lợi ích cộng đồng.

Trụ cột thứ tư: Khuyến khích đổi mới sáng tạo và trách nhiệm xã hội

Tạo môi trường thuận lợi cho phát triển công nghệ đi đôi với nâng cao trách nhiệm của các bên liên quan:

• Khuyến khích đổi mới: Triển khai thử nghiệm, thí điểm và mở rộng ứng dụng AI theo hướng có trách nhiệm; thúc đẩy nghiên cứu mở, chia sẻ tri thức phù hợp với quy định pháp luật và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.
• Trách nhiệm xã hội: Phân định rõ trách nhiệm của từng chủ thể trong suốt vòng đời hệ thống AI; bảo đảm có đầu mối tiếp nhận, xử lý khiếu nại và khắc phục hậu quả khi xảy ra sự cố.
• Nâng cao năng lực và hợp tác: Chú trọng đào tạo về nhận thức, rủi ro đạo đức và kỹ năng sử dụng AI an toàn cho cán bộ, người lao động; tăng cường hợp tác quốc tế, tham gia các sáng kiến, tiêu chuẩn và bộ quy tắc ứng xử về đạo đức AI; tận dụng sáng kiến của khu vực tư nhân phục vụ lợi ích công cộng.

4. Hiệu lực thi hành và Trách nhiệm tổ chức thực hiện (Điều 4 & Điều 5)

Để bảo đảm tính thực thi và khả năng thích ứng cao của văn bản pháp luật trước sự thay đổi nhanh chóng của công nghệ, Thông tư quy định rõ:

• Hiệu lực thi hành: Thông tư chính thức có hiệu lực thi hành kể từ ngày 10 tháng 3 năm 2026.
• Cơ chế rà soát định kỳ: Khung đạo đức trí tuệ nhân tạo quốc gia sẽ được rà soát, cập nhật định kỳ 03 năm một lần hoặc cập nhật đột xuất khi có những thay đổi lớn về công nghệ, pháp luật và thực tiễn quản lý.
• Trách nhiệm của Bộ Khoa học và Công nghệ:
  • Chủ trì tổ chức triển khai, thực hiện Thông tư trên phạm vi toàn quốc.
  • Ban hành các hướng dẫn chi tiết về quản trị và đánh giá tuân thủ đạo đức AI.
  • Cập nhật Khung đạo đức phù hợp với yêu cầu phát triển thực tế và các chuẩn mực quốc tế.
  • Xây dựng, vận hành nền tảng số và công cụ trắc nghiệm tự động để hỗ trợ các bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp tự đánh giá mức độ tuân thủ đạo đức trí tuệ nhân tạo.
• Cơ chế phản hồi vướng mắc: Trong quá trình thực hiện, nếu phát sinh khó khăn, vướng mắc, các cơ quan, tổ chức, cá nhân có trách nhiệm phản ánh kịp thời về Bộ Khoa học và Công nghệ để nghiên cứu, sửa đổi, bổ sung cho phù hợp.