Ngày 30 tháng 03 năm 1990, Hội đồng Nhà nước đã ban hành Pháp lệnh Thuế Tài nguyên năm 1990 nhằm thống nhất quản lý nhà nước đối với tài nguyên thiên nhiên thuộc sở hữu toàn dân, đồng thời điều tiết hoạt động khai thác và sử dụng tài nguyên một cách hợp lý, tiết kiệm và hiệu quả.

Phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng

Pháp lệnh quy định mọi tổ chức, cá nhân Việt Nam và nước ngoài có hoạt động khai thác tài nguyên thiên nhiên tại Việt Nam đều là đối tượng phải nộp thuế tài nguyên. Tuy nhiên, văn bản cũng quy định rõ các trường hợp ngoại lệ và đối tượng chịu thuế cụ thể như sau:

• Đối tượng chịu thuế tài nguyên: Bao gồm khoáng sản kim loại và phi kim loại (kể cả đá, cát, sỏi, đất làm nguyên liệu công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp); các sản phẩm từ rừng tự nhiên như gỗ, củi và các lâm sản khác; cá và các loại thủy sản tự nhiên khác.
• Trường hợp không phải nộp thuế tài nguyên: Các tổ chức, cá nhân Việt Nam khai thác sản phẩm rừng tự nhiên đã nộp tiền nuôi rừng theo quy định; khai thác nguồn nước tự nhiên (trừ nước dùng cho sản xuất thủy điện).
• Quy định đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài: Các xí nghiệp liên doanh hoặc bên nước ngoài hợp tác kinh doanh theo hợp đồng ký kết trước ngày ban hành Pháp lệnh này, nếu đã trả tiền tài nguyên theo Luật Đầu tư nước ngoài thì tiếp tục thực hiện theo hợp đồng mà không phải nộp thuế tài nguyên. Trường hợp bên Việt Nam góp vốn pháp định bằng nguồn tài nguyên thì xí nghiệp liên doanh cũng được miễn nộp thuế đối với phần tài nguyên góp vốn này.

Căn cứ và biểu thuế suất thuế tài nguyên

Thuế tài nguyên được xác định dựa trên ba yếu tố cốt lõi: sản lượng tài nguyên khai thác thực tế, giá tính thuế trên một đơn vị sản phẩm và thuế suất áp dụng cho từng loại tài nguyên.

• Biểu khung thuế suất tài nguyên:
  • Khoáng sản kim loại: Từ 2% đến 10% (riêng vàng áp dụng mức từ 2% đến 15%).
  • Khoáng sản phi kim loại: Từ 1% đến 12% (riêng đá quý từ 3% đến 15%; dầu mỏ và khí đốt áp dụng từ 6% đến 20%).
  • Sản phẩm rừng tự nhiên: Từ 10% đến 40%.
  • Cá và thủy sản tự nhiên khác: Từ 3% đến 10%.
  • Các loại tài nguyên khác: Từ 1% đến 10%.
• Phương pháp xác định giá tính thuế: Đối với tổ chức, cá nhân trong nước, giá tính thuế là giá bán thực tế của tài nguyên nguyên khai. Đối với tổ chức, cá nhân nước ngoài, giá tính thuế do Hội đồng Bộ trưởng quy định sát với giá thị trường quốc tế. Trường hợp tài nguyên nguyên khai không có giá bán trực tiếp hoặc chứa nhiều chất khác nhau, giá tính thuế sẽ được xác định dựa trên giá trị của sản phẩm nguyên chất và hàm lượng của từng chất có trong tài nguyên.

Nghĩa vụ của người nộp thuế và quyền hạn của cơ quan thuế

Pháp lệnh phân định rõ ràng trách nhiệm của đối tượng khai thác tài nguyên và thẩm quyền quản lý, giám sát của cơ quan thuế nhằm bảo đảm nguồn thu ngân sách nhà nước.

• Trách nhiệm của tổ chức, cá nhân khai thác: Phải thực hiện khai báo thuế trung thực, đầy đủ theo mẫu của Bộ Tài chính trong vòng 5 ngày kể từ khi bắt đầu hoạt động, chia tách, sáp nhập hoặc giải thể; chấp hành nghiêm chỉnh chế độ sổ sách, chứng từ kế toán; cung cấp đầy đủ tài liệu khi có yêu cầu và nộp thuế đúng hạn định kỳ.
• Nhiệm vụ và quyền hạn của cơ quan thuế: Hướng dẫn, đôn đốc người nộp thuế thực hiện đúng quy định; kiểm tra, kiểm soát hoạt động khai thác; tính thuế và thông báo số thuế phải nộp; cấp biên lai thu thuế; xử phạt hành chính hoặc đề nghị truy cứu trách nhiệm hình sự đối với các hành vi vi phạm; giải quyết khiếu nại về thuế.
• Quyền ấn định thuế: Cơ quan thuế có quyền tự ấn định mức thuế phải nộp nếu đối tượng nộp thuế không khai báo, khai báo không đúng, không nộp tờ khai đúng hạn, không thực hiện đúng chế độ kế toán hoặc từ chối xuất trình sổ sách, chứng từ liên quan.

Chính sách miễn giảm thuế tài nguyên

Nhằm khuyến khích đầu tư và hỗ trợ các đơn vị khai thác gặp khó khăn, Pháp lệnh quy định chính sách ưu đãi giảm thuế cụ thể:

• Đối tượng được xét giảm thuế: Chỉ áp dụng cho các tổ chức, cá nhân Việt Nam khai thác tài nguyên.
• Các trường hợp cụ thể: Gặp khó khăn lớn ảnh hưởng đến kết quả kinh doanh trong 3 năm đầu mới bắt đầu khai thác; hoặc hoạt động khai thác tận thu tại các khu vực, mỏ đã công bố thôi khai thác.
• Mức giảm thuế tối đa: Không vượt quá 50% số thuế tài nguyên phải nộp theo quy định.

Quy trình giải quyết khiếu nại và truy thu thuế

Để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người nộp thuế và ngăn ngừa thất thu ngân sách, quy trình khiếu nại và xử lý sai sót được quy định chặt chẽ:

• Thủ tục khiếu nại: Người nộp thuế có quyền khiếu nại nếu phát hiện việc thi hành pháp lệnh không đúng. Trong thời gian chờ giải quyết, vẫn phải nộp đủ thuế và tiền phạt đã thông báo. Cơ quan nhận đơn phải giải quyết trong vòng 15 ngày; nếu thu sai phải hoàn trả lại tiền trong vòng 15 ngày kể từ ngày có quyết định giải quyết. Người khiếu nại có quyền khiếu nại lên cấp trên trực tiếp nếu không đồng ý với quyết định giải quyết hoặc quá thời hạn chưa được giải quyết.
• Thời hạn truy thu và truy hoàn: Trong trường hợp phát hiện có sự khai man, trốn thuế, lậu thuế hoặc nhầm lẫn về thuế, cơ quan thuế có quyền truy thu hoặc truy hoàn thuế trong thời hạn tối đa là 3 năm kể từ ngày hành vi hoặc sự việc nhầm lẫn xảy ra.

Chế tài xử lý vi phạm hành chính và hình sự

Các hành vi vi phạm pháp luật về thuế tài nguyên sẽ bị xử lý nghiêm khắc tùy theo tính chất và mức độ vi phạm:

• Xử phạt hành vi vi phạm thủ tục: Phạt cảnh cáo hoặc phạt tiền đến 500.000 đồng đối với hành vi không thực hiện đúng thủ tục khai báo, lập sổ sách và lưu trữ chứng từ kế toán.
• Xử phạt hành vi trốn thuế, lậu thuế: Ngoài việc phải nộp đủ số thuế thiếu theo quy định, đối tượng vi phạm còn bị phạt tiền từ 1 đến 3 lần số thuế đã gian lậu.
• Xử phạt chậm nộp: Mỗi ngày nộp chậm tiền thuế hoặc tiền phạt sẽ bị phạt 0,5% trên tổng số tiền chậm nộp. Trường hợp cố tình dây dưa không nộp sẽ bị áp dụng biện pháp cưỡng chế như trích tài khoản ngân hàng hoặc kê biên, bán đấu giá tài sản.
• Truy cứu trách nhiệm hình sự: Cá nhân trốn thuế với số lượng lớn, tái phạm sau khi đã bị xử lý hành chính hoặc phạm tội trong các trường hợp nghiêm trọng khác sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật Hình sự.
• Thẩm quyền xử phạt hành chính: Được phân cấp rõ ràng từ cán bộ thuế trực tiếp (phạt đến 20.000 đồng), Trưởng trạm thuế (đến 50.000 đồng), Trưởng phòng thuế cấp huyện (đến 200.000 đồng), Chủ tịch UBND cấp huyện (đến 2.000.000 đồng), Chi cục trưởng thuế cấp tỉnh (đến 5.000.000 đồng) cho đến Chủ tịch UBND cấp tỉnh.
• Xử lý hành vi cản trở và sai phạm của cán bộ: Cá nhân cản trở việc thi hành pháp lệnh hoặc điều tra vi phạm sẽ bị xử phạt hành chính hoặc hình sự. Cán bộ thuế lạm dụng chức vụ để tham ô, bao che vi phạm hoặc thiếu trách nhiệm sẽ bị xử lý kỷ luật, phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự và phải bồi thường thiệt hại.

Tổ chức thực hiện và hiệu lực thi hành

Hệ thống quản lý thuế tài nguyên được vận hành đồng bộ từ trung ương đến địa phương:

• Hội đồng Bộ trưởng: Thống nhất lãnh đạo việc thực hiện công tác thuế tài nguyên trên phạm vi cả nước.
• Bộ trưởng Bộ Tài chính: Chịu trách nhiệm tổ chức chỉ đạo, kiểm tra công tác quản lý thuế và giải quyết các khiếu nại, kiến nghị thuộc thẩm quyền.
• Ủy ban nhân dân các cấp: Chỉ đạo và kiểm tra việc chấp hành pháp luật thuế tài nguyên tại địa phương mình quản lý.
• Hiệu lực thi hành: Pháp lệnh Thuế Tài nguyên năm 1990 được ban hành ngày 30 tháng 03 năm 1990 và có hiệu lực thi hành kể từ ngày ban hành. Tất cả các quy định trước đây trái với Pháp lệnh này đều bị bãi bỏ.