Hoạt động giám định tư pháp được ví như "chìa khóa" mở ra sự thật khách quan trong các vụ án, là điểm tựa vững chắc để các cơ quan tiến hành tố tụng đưa ra những phán quyết công minh, đúng người, đúng tội, đúng pháp luật. Nhằm khắc phục những bất cập, hạn chế của thực tiễn và đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp trong kỷ nguyên mới, ngày 05/12/2025, Quốc hội khóa XV đã chính thức thông qua Luật Giám định tư pháp 2025 (Luật số 105/2025/QH15), có hiệu lực thi hành từ ngày 01/5/2026.
Đạo luật mới này không chỉ kế thừa những giá trị cốt lõi của các quy định trước đây mà còn mang đến những thay đổi mang tính đột phá, tác động mạnh mẽ đến toàn bộ hệ thống bổ trợ tư pháp. Dưới đây là 8 thay đổi "đắt giá" nhất của Luật Giám định tư pháp 2025 mà bất kỳ cá nhân, tổ chức nào tham gia vào hoạt động tố tụng cũng cần phải nắm rõ.
1. Siết chặt kỷ cương: Mở rộng và làm rõ các hành vi bị nghiêm cấm
Một trong những điểm mới nổi bật nhất nhằm tăng cường tính nghiêm minh, siết chặt kỷ luật trong hoạt động giám định là việc bổ sung và làm rõ các hành vi bị nghiêm cấm tại Điều 9 Luật Giám định tư pháp 2025. Cụ thể, luật mới nghiêm cấm:
- Từ chối tiếp nhận, thực hiện giám định tư pháp mà không có lý do chính đáng: Quy định này nhằm loại bỏ tình trạng "né tránh", đùn đẩy trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân giám định khi nhận được trưng cầu, yêu cầu hợp lệ từ cơ quan tố tụng.
- Từ chối kết luận giám định tư pháp mà không do trở ngại khách quan: Buộc người giám định phải có trách nhiệm đi đến cùng của vụ việc, không được bỏ dở giữa chừng nếu không gặp phải các trở ngại bất khả kháng.
- Nhận tiền, tài sản hoặc lợi ích khác để làm sai lệch kết quả: Đây là biện pháp mạnh mẽ nhằm phòng, chống tham nhũng, tiêu cực, bảo đảm tính khách quan, trung thực tuyệt đối của kết luận giám định.
- Lạm dụng việc trưng cầu giám định để thay thế công tác điều tra: Ngăn chặn việc các cơ quan tiến hành tố tụng đùn đẩy nghĩa vụ chứng minh sang cho tổ chức giám định, bảo đảm phân định rõ ràng vai trò của từng chủ thể trong tố tụng.
Ví dụ thực tế: Trước đây, trong một số vụ án kinh tế phức tạp, việc tìm kiếm tổ chức giám định tài chính thường gặp khó khăn do các đơn vị lo ngại rủi ro hoặc đùn đẩy trách nhiệm. Với quy định mới tại Điều 9 Luật Giám định tư pháp 2025, việc từ chối không có lý do chính đáng sẽ bị xử lý nghiêm khắc, giúp đẩy nhanh tiến độ giải quyết vụ án.
2. Nâng chuẩn đội ngũ: Quy định khắt khe về người giám định theo vụ việc
Để bảo đảm chất lượng của từng kết luận giám định, Luật Giám định tư pháp 2025 đã đưa ra những tiêu chuẩn và điều kiện loại trừ rất khắt khe đối với người giám định tư pháp theo vụ việc tại Điều 13 Luật Giám định tư pháp 2025.
Theo đó, những người không đủ tiêu chuẩn về phẩm chất đạo đức, không có trình độ đại học trở lên hoặc chưa có đủ 05 năm hoạt động thực tế trong lĩnh vực chuyên môn được đào tạo sẽ không được công nhận là người giám định tư pháp theo vụ việc. Đồng thời, luật cũng loại trừ các trường hợp đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự, người bị kỷ luật từ hình thức cảnh cáo trở lên, hoặc công chức, viên chức bị buộc thôi việc.
Sự sàng lọc kỹ lưỡng này giúp loại bỏ những cá nhân không đủ năng lực hoặc có tì vết về đạo đức nghề nghiệp, bảo đảm mỗi bản kết luận giám định đều là sản phẩm của những chuyên gia thực thụ, có uy tín cao trong ngành.
3. Đẩy mạnh xã hội hóa: Xác định rõ 7 lĩnh vực hoạt động của Văn phòng giám định tư pháp
Nhằm thể chế hóa chủ trương xã hội hóa hoạt động bổ trợ tư pháp, Điều 20 Luật Giám định tư pháp 2025 đã quy định cụ thể 07 lĩnh vực, chuyên ngành mà Văn phòng giám định tư pháp (tổ chức ngoài công lập) được phép thành lập và đăng ký hoạt động, bao gồm:
- Kỹ thuật hình sự: Giám định tài liệu, kỹ thuật số và điện tử, dấu vết đường vân.
- Pháp y: Chuyên ngành giám định ADN.
- Văn hóa: Giám định cổ vật, di vật, bản quyền tác giả.
- Tài chính.
- Ngân hàng.
- Xây dựng.
- Tài nguyên.
Sự phân định rõ ràng này mở ra cơ hội lớn cho các tổ chức ngoài công lập tham gia sâu rộng vào hoạt động bổ trợ tư pháp, giảm tải áp lực cho các cơ quan công lập. Tuy nhiên, để bảo đảm an ninh quốc gia và trật tự an toàn xã hội, luật cũng quy định các Văn phòng này không được thực hiện giám định các chuyên ngành ADN, tài liệu, kỹ thuật số, đường vân trong tố tụng hình sự, trừ các trường hợp đặc biệt được người trưng cầu giám định yêu cầu.
4. Tối ưu hóa thời gian: Rút ngắn đáng kể thời hạn thực hiện giám định
Trì hoãn giám định là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến việc kéo dài thời hạn giải quyết vụ án trong thực tiễn tố tụng. Khắc phục triệt để tình trạng này, Điều 30 Luật Giám định tư pháp 2025 đã điều chỉnh rút ngắn thời hạn giám định tối đa xuống còn:
- 02 tháng: Đối với các vụ việc thông thường (trước đây là 03 tháng).
- 03 tháng: Đối với các vụ việc có tính chất phức tạp hoặc khối lượng công việc lớn (trước đây là 04 tháng).
- 04 tháng: Đối với các vụ việc đặc biệt phức tạp (đây là quy định mới được bổ sung để bao quát các đại án kinh tế, tham nhũng quy mô lớn).
Bên cạnh đó, quy trình yêu cầu bổ sung tài liệu cũng được siết chặt: người giám định phải đề nghị bổ sung trong vòng 24 giờ kể từ khi phát hiện thiếu sót, và người trưng cầu phải đáp ứng trong vòng 05 ngày. Sự cải cách về mặt thời gian này buộc các tổ chức giám định phải cải tiến quy trình, ứng dụng công nghệ để nâng cao hiệu suất làm việc.
5. Chuyển đổi số mạnh mẽ: Chấp nhận văn bản, dữ liệu điện tử trong hồ sơ
Bắt kịp xu thế phát triển của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, Điều 34 Luật Giám định tư pháp 2025 đã chính thức bổ sung quy định về việc sử dụng văn bản, dữ liệu điện tử để ghi nhận toàn bộ quá trình thực hiện giám định.
Các thông tin về tình trạng đối tượng giám định, tiến độ thực hiện, phương pháp áp dụng và kết quả từng giai đoạn sẽ được số hóa, ký số và lưu trữ đồng bộ trong hồ sơ giám định. Điều này không chỉ giúp tối ưu hóa quy trình lưu trữ, bảo quản hồ sơ mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho việc tra cứu, chia sẻ thông tin giữa các cơ quan tiến hành tố tụng một cách nhanh chóng, bảo mật và chính xác.
6. Linh hoạt trong tố tụng: Cơ chế đình chỉ thực hiện giám định
Một điểm mới mang tính thực tiễn cao được quy định tại Điều 36 Luật Giám định tư pháp 2025 là cơ chế đình chỉ thực hiện giám định. Trong quá trình giải quyết vụ án, nếu xuất hiện các tình tiết mới dẫn đến việc không cần thiết phải có kết luận giám định nữa, người trưng cầu hoặc yêu cầu giám định phải thông báo ngay bằng văn bản để đình chỉ hoạt động giám định.
Quy định này giúp tiết kiệm tối đa thời gian, công sức và chi phí cho cả cơ quan tố tụng lẫn tổ chức, cá nhân thực hiện giám định, tránh lãng phí nguồn lực xã hội vào những việc không còn giá trị pháp lý cho vụ án.
7. Bảo đảm tính khách quan: Thống nhất và bổ sung các trường hợp từ chối giám định
Để bảo vệ tính trung thực, khách quan của hoạt động tư pháp, Điều 38 Luật Giám định tư pháp 2025 đã thống nhất các trường hợp không được thực hiện giám định áp dụng chung cho cả tổ chức và cá nhân. Đồng thời, luật bổ sung các trường hợp có quyền từ chối thực hiện giám định như:
- Đã thực hiện giám định về cùng một nội dung trong cùng một vụ việc (trừ trường hợp giám định lại theo quy định).
- Có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trực tiếp đến vụ việc hoặc có mối quan hệ thân thích với các bên đương sự.
- Có căn cứ rõ ràng cho thấy người giám định không thể bảo đảm tính khách quan, vô tư khi thực hiện nhiệm vụ.
Quy định này là tấm lá chắn vững chắc bảo vệ người giám định trước các áp lực hoặc cám dỗ từ bên ngoài, đồng thời củng cố niềm tin của người dân vào sự công bằng của pháp luật.
8. Thu hút nhân tài: Chính sách hỗ trợ đặc thù và cơ chế thuê khoán vượt trội
Nhận thức rõ yếu tố con người là quyết định thành bại của hoạt động giám định, Điều 41 Luật Giám định tư pháp 2025 đã bổ sung nhiều chính sách đãi ngộ mang tính đột phá:
- Chế độ hỗ trợ đặc thù: Dành riêng cho những người hưởng lương từ ngân sách nhà nước làm việc trong các lĩnh vực giám định nguy hiểm, độc hại hoặc các chuyên ngành khó thu hút nhân lực (như pháp y tử thi, pháp y tâm thần).
- Cơ chế thuê khoán chuyên gia: Cho phép các tổ chức giám định công lập được áp dụng chế độ thuê khoán với mức thù lao tương xứng để thu hút các chuyên gia giỏi, có trình độ chuyên môn cao từ khu vực ngoài nhà nước tham gia vào các vụ việc phức tạp.
Chính sách này được kỳ vọng sẽ giải quyết triệt để tình trạng "chảy máu chất xám" và sự thiếu hụt nhân lực trầm trọng trong các lĩnh vực giám định đặc thù hiện nay.
Lời khuyên pháp lý từ chuyên gia
Việc ban hành Luật Giám định tư pháp 2025 là một bước tiến quan trọng, đánh dấu sự hoàn thiện của hành lang pháp lý về bổ trợ tư pháp tại Việt Nam. Đối với các cá nhân, tổ chức tham gia tố tụng, việc hiểu rõ và vận dụng đúng các quy định mới này không chỉ giúp bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình mà còn góp phần bảo đảm sự nghiêm minh, khách quan của công lý.