Trong bối cảnh các đô thị lớn như Hà Nội và TP.HCM đang đối mặt với áp lực gia tăng dân số cơ học mạnh mẽ vào cuối năm 2004, việc quản lý cư trú thông qua hệ thống hộ khẩu cũ đang bộc lộ nhiều bất cập. Mới đây, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã chính thức có động thái nhằm tháo gỡ những "nút thắt" này, mở ra hy vọng mới cho hàng vạn người dân đang sinh sống và làm việc tại các thành phố lớn.
Cảnh tấp nập tại một đô thị lớn trong giai đoạn đổi mới (ảnh minh họa)
Chỉ đạo khẩn trương rà soát quy định về hộ khẩu
Ủy ban Thường vụ Quốc hội vừa gửi Công văn số 271 đề nghị Thủ tướng Chính phủ sớm chỉ đạo các cơ quan chức năng tiến hành rà soát lại Nghị định số 51/CP ban hành ngày 10/5/1997. Đây là văn bản pháp lý chủ chốt điều chỉnh việc đăng ký và quản lý hộ khẩu trong suốt gần một thập kỷ qua.
Theo tinh thần của Công văn 271, hướng sửa đổi chủ đạo là phải tạo điều kiện thuận lợi tối đa cho công dân trong việc đăng ký hộ khẩu thường trú, đặc biệt là tại các địa phương có mật độ dân cư cao. Thực hiện yêu cầu này, Thủ tướng Phan Văn Khải đã chỉ đạo Bộ Công an khẩn trương báo cáo về tình hình thực tế, đồng thời chỉ rõ những vướng mắc, trở ngại mà người dân đang gặp phải khi làm thủ tục hành chính tại các đô thị.
Nghị định 51/CP và những rào cản thực tế
Ra đời từ năm 1997, Nghị định 51/CP từng đóng vai trò quan trọng trong việc ổn định trật tự xã hội. Tuy nhiên, sau nhiều năm phát triển kinh tế - xã hội, một số quy định đã không còn phù hợp với thực tiễn dịch chuyển lao động.
Cuốn sổ hộ khẩu - vật bất ly thân của mỗi gia đình Việt Nam (ảnh minh họa)
Tại Điều 1 Nghị định 51/CP, mục tiêu quản lý hộ khẩu là để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Thế nhưng, thực tế triển khai tại các thành phố lớn lại cho thấy nhiều quy định đang vô tình trở thành rào cản. Trung tá Đỗ Văn Cương, Vụ Pháp chế Bộ Công an, nhận định rằng việc siết chặt đăng ký hộ khẩu không ngăn được dòng người đổ về thành phố.
"Thực tế hiện nay là không cho người dân đăng ký hộ khẩu thì họ vẫn về thành phố ở. Họ được quyền sử dụng cơ sở hạ tầng, khám chữa bệnh... nhưng lại nằm ngoài sự quản lý về nghĩa vụ như lao động công ích hay nghĩa vụ quân sự. Điều này dẫn đến việc Nhà nước không quản lý được con người, không nắm được biến động dân số."
Hướng tới một cơ chế quản lý linh hoạt và minh bạch
Việc sửa đổi quy định về hộ khẩu không chỉ là yêu cầu về thủ tục hành chính mà còn là vấn đề đảm bảo quyền tự do cư trú của công dân theo Hiến pháp. Bộ Công an hiện đang tích cực đề xuất các phương án sửa đổi Nghị định 51/CP theo hướng nới lỏng các điều kiện về thời gian tạm trú và sở hữu nhà ở.
Dự kiến, những thay đổi này sẽ giúp giảm bớt gánh nặng cho lực lượng công an cơ sở, đồng thời giúp người dân dễ dàng tiếp cận với các dịch vụ an sinh xã hội, giáo dục và y tế tại nơi họ thực sự sinh sống. Đây được xem là một bước tiến quan trọng trong lộ trình cải cách hành chính, hướng tới một xã hội công bằng và phát triển bền vững.