Vấn đề bảo quản vật chứng trong các vụ án luôn là thách thức lớn đối với các cơ quan tố tụng, đặc biệt là với những tài sản có giá trị cực lớn hoặc có tính chất nguy hiểm. Để giải quyết triệt để những bất cập này, ngày 02/07/2013, Chính phủ đã chính thức ban hành Nghị định 70/2013/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều của Quy chế quản lý kho vật chứng ban hành kèm theo Nghị định 18/2002/NĐ-CP.
Quy định mới về việc gửi vật chứng giá trị cao vào Kho bạc Nhà nước
Một trong những điểm mới quan trọng nhất tại Nghị định 70/2013/NĐ-CP chính là việc siết chặt quy trình bảo quản đối với các loại vật chứng là tiền mặt, giấy tờ có giá và tài sản quý hiếm. Theo quy định tại điểm d khoản 1 Điều 8 (đã được sửa đổi), các loại tài sản sau đây phải được niêm phong và gửi tại hệ thống Kho bạc Nhà nước cùng cấp nơi cơ quan thụ lý vụ án có trụ sở:
- Tiền mặt (nội tệ và ngoại tệ);
- Giấy tờ có giá (trái phiếu, cổ phiếu, hối phiếu...);
- Vàng, bạc, kim khí quý, đá quý;
- Đồ cổ có giá trị lịch sử, văn hóa.
Pháp luật nhấn mạnh rằng các loại tài sản này tuyệt đối không được phép lưu thông trong quá trình bảo quản. Việc gửi vào Kho bạc Nhà nước giúp tránh tối đa các rủi ro về cháy nổ, mất trộm hoặc hư hỏng do điều kiện bảo quản tại các kho vật chứng thông thường không đáp ứng được tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe.
Phân cấp và tổ chức hệ thống kho vật chứng từ Trung ương đến địa phương
Nhằm phục vụ tốt hơn công tác điều tra, truy tố và xét xử theo quy định của Bộ luật Tố tụng Hình sự 2003, hệ thống kho vật chứng được tổ chức lại một cách bài bản:
- Trong Công an nhân dân: Mỗi Công an cấp huyện và cấp tỉnh được xây dựng một kho vật chứng. Riêng Bộ Công an được xây dựng hai kho vật chứng quy mô lớn tại phía Bắc và phía Nam.
- Trong Quân đội nhân dân: Kho vật chứng được tổ chức tại mỗi quân khu và Bộ Quốc phòng. Đặc biệt, các vật chứng là vũ khí quân dụng, vật liệu nổ sẽ được bảo quản tại kho vũ khí, trang bị kỹ thuật thuộc Bộ Chỉ huy quân sự cấp tỉnh.
- Trong Thi hành án dân sự: Mỗi Cục Thi hành án dân sự cấp tỉnh và Chi cục Thi hành án dân sự cấp huyện đều phải có kho vật chứng riêng để phục vụ công tác thi hành bản án theo Luật Thi hành án dân sự 2008.
Bảo quản các loại vật chứng đặc thù: Từ vũ khí đến chất phóng xạ
Đối với các loại vật chứng có tính chất nguy hiểm hoặc cần điều kiện y tế đặc biệt, Nghị định 70/2013/NĐ-CP quy định địa điểm gửi giữ cụ thể như sau:
"- Chất độc được gửi tại các cơ sở chuyên môn thuộc ngành Y tế, Quốc phòng, Công an, Công Thương, Nông nghiệp. - Chất phóng xạ được gửi tại Viện năng lượng nguyên tử Việt Nam thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ. - Động vật được gửi tại các Vườn thú, Trung tâm cứu hộ hoặc cơ sở chăn nuôi địa phương. - Vật chứng y tế (mẫu máu, mô, vắc xin...) phải được gửi tại các cơ sở y tế có đủ điều kiện bảo quản chuyên dụng."
Quy định này đảm bảo rằng vật chứng không chỉ được giữ an toàn mà còn giữ nguyên được giá trị chứng minh, không bị biến đổi tính chất hóa lý trong suốt quá trình tố tụng.
Trách nhiệm phối hợp và kinh phí bảo quản vật chứng
Một điểm mới đáng lưu ý là trách nhiệm của các tổ chức tiếp nhận vật chứng. Các cơ quan như Kho bạc Nhà nước, Viện năng lượng nguyên tử hay các cơ sở y tế có trách nhiệm tiếp nhận ngay và bảo quản an toàn vật chứng khi có yêu cầu từ cơ quan thụ lý vụ án. Kinh phí phục vụ cho việc bảo quản này sẽ do cơ quan gửi vật chứng chi trả từ nguồn ngân sách nhà nước.
Trường hợp do điều kiện khách quan mà chưa thể chuyển giao ngay, vật chứng phải được tạm nhập vào kho vật chứng của cơ quan đang thụ lý vụ án. Tuy nhiên, ngay sau khi khắc phục được trở ngại, việc chuyển giao phải được thực hiện ngay lập tức để đảm bảo đúng quy định pháp luật.
Nghị định này chính thức có hiệu lực thi hành kể từ ngày 16 tháng 8 năm 2013. Đây được xem là một bước tiến lớn trong việc minh bạch hóa và nâng cao hiệu quả quản lý tài sản trong hoạt động tư pháp tại Việt Nam.