Khi một doanh nghiệp hoặc hợp tác xã (HTX) rơi vào tình trạng mất khả năng thanh toán và phải đối mặt với thủ tục phục hồi hoạt động kinh doanh hoặc phá sản, vai trò của người đại diện theo pháp luật trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Họ không chỉ là "người cầm lái" đưa doanh nghiệp vượt qua giông bão mà còn là đầu mối chịu trách nhiệm trước pháp luật và các chủ nợ về toàn bộ khối tài sản còn lại. Tuy nhiên, nếu người này không còn đủ khả năng điều hành hoặc có hành vi vi phạm, việc thay thế họ là điều tất yếu để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan.

Để hướng dẫn chi tiết nội dung này, Chính phủ đã ban hành Nghị định 187/2026/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật Phục hồi, phá sản 2025. Trong đó, quy định rõ ràng 04 trường hợp người đại diện theo pháp luật bị xem là không có khả năng điều hành doanh nghiệp, HTX và trình tự Thẩm phán quyết định thay đổi nhân sự này.

1. 4 trường hợp xem xét thay đổi người đại diện theo pháp luật

Căn cứ quy định tại Điều 3 Nghị định 187/2026/NĐ-CP, người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp, HTX bị xem là không có khả năng điều hành khi thuộc một trong các trường hợp cụ thể sau:

"Điều 3. Người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp, hợp tác xã không có khả năng điều hành doanh nghiệp, hợp tác xã
1. Người đại diện theo pháp luật vắng mặt tại Việt Nam quá 30 ngày mà không thực hiện việc ủy quyền cho người khác thực hiện các quyền và nghĩa vụ của mình.
2. Người đại diện theo pháp luật thuộc một trong các trường hợp như chết, mất tích; đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự; bị tạm giam; đang chấp hành hình phạt tù; đang chấp hành biện pháp xử lý hành chính tại cơ sở cai nghiện bắt buộc hoặc cơ sở giáo dục bắt buộc; trốn khỏi nơi cư trú; bị hạn chế hoặc mất năng lực hành vi dân sự; có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi; hoặc bị Tòa án cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định.
3. Đối với doanh nghiệp có vốn nhà nước, người đại diện theo pháp luật đồng thời là người đại diện chủ sở hữu trực tiếp hoặc người đại diện phần vốn nhà nước tại doanh nghiệp nhưng không còn khả năng điều hành doanh nghiệp theo đánh giá của cơ quan đại diện chủ sở hữu căn cứ chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn được giao và các quy định của pháp luật về quản lý, đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp.
4. Các trường hợp khác do Thẩm phán quyết định."

Quy định này đã bao quét toàn diện các tình huống thực tế phát sinh trong đời sống quản trị doanh nghiệp. Việc định hình rõ ràng các tiêu chí này giúp loại bỏ sự mập mờ, tạo cơ sở pháp lý vững chắc để các chủ thể có thẩm quyền kịp thời can thiệp, tránh tình trạng doanh nghiệp bị "bỏ hoang" không có người quản lý trong giai đoạn nhạy cảm.

Việc thay đổi người đại diện pháp luật kịp thời giúp bảo vệ tối đa khối tài sản còn lại của doanh nghiệp (ảnh minh họa)

2. Phân tích sâu các trường hợp cụ thể dưới góc nhìn thực tế

Trường hợp vắng mặt quá 30 ngày không ủy quyền

Trong hoạt động kinh doanh thông thường theo Luật Doanh nghiệp 2020, khi người đại diện theo pháp luật xuất cảnh khỏi Việt Nam quá 30 ngày thì phải ủy quyền bằng văn bản cho người khác. Tuy nhiên, trong bối cảnh doanh nghiệp đang bị áp dụng thủ tục phục hồi hoặc phá sản, việc vắng mặt mà không ủy quyền là một hành vi cực kỳ nguy hiểm. Nó làm tê liệt hoàn toàn quy trình ra quyết định, ký kết các văn bản hợp tác phục hồi hoặc giải quyết nợ nần với các chủ nợ. Do đó, mốc thời gian 30 ngày là giới hạn tối đa để pháp luật bảo vệ doanh nghiệp khỏi sự vô trách nhiệm của người quản lý.

Trường hợp bị hạn chế quyền công dân hoặc năng lực hành vi

Các tình huống như bị tạm giam, truy cứu trách nhiệm hình sự, chấp hành hình phạt tù hoặc mất năng lực hành vi dân sự... khiến người đại diện hoàn toàn bị cách ly hoặc không còn đủ điều kiện nhận thức để đưa ra các quyết định kinh doanh hợp pháp. Lúc này, việc thay đổi người đại diện là bắt buộc để đảm bảo tính liên tục và hợp pháp của các giao dịch phát sinh trong quá trình giải quyết phá sản.

Đặc thù đối với doanh nghiệp có vốn nhà nước

Đối với các doanh nghiệp có phần vốn góp của Nhà nước, người đại diện theo pháp luật thường đồng thời là người đại diện phần vốn nhà nước. Khi cơ quan đại diện chủ sở hữu (ví dụ: Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp, các Bộ, UBND cấp tỉnh) đánh giá người này không còn khả năng điều hành dựa trên các chỉ số hiệu quả công việc và quy định quản lý vốn, họ có quyền đề xuất Thẩm phán thay thế. Điều này giúp ngăn chặn việc thất thoát tài sản công trong quá trình doanh nghiệp lâm vào tình trạng phá sản.

3. Ai có quyền đề nghị Thẩm phán thay đổi người đại diện?

Không phải bất kỳ cá nhân nào cũng có quyền yêu cầu thay đổi người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp đang trong quá trình phục hồi, phá sản. Trên cơ sở các căn cứ tại Nghị định 187/2026/NĐ-CP và Luật Phục hồi, phá sản 2025, các chủ thể sau đây có quyền gửi văn bản đề nghị Thẩm phán xem xét quyết định:

• Ban đại diện chủ nợ: Đại diện cho quyền lợi hợp pháp của toàn thể các chủ nợ của doanh nghiệp.
• Quản tài viên, doanh nghiệp quản lý, thanh lý tài sản: Chủ thể trực tiếp giám sát hoạt động quản lý tài sản của doanh nghiệp sau khi mở thủ tục phá sản.
• Hội nghị chủ nợ: Cơ quan có quyền lực cao nhất của các chủ nợ trong vụ việc phá sản.
• Cơ quan đại diện chủ sở hữu: Áp dụng đối với doanh nghiệp có vốn nhà nước.

Sự phối hợp chặt chẽ giữa các chủ thể này và Thẩm phán giải quyết vụ việc sẽ đảm bảo tính khách quan, minh bạch và kịp thời trong việc lựa chọn người đại diện mới có đủ năng lực và đạo đức nghề nghiệp.

4. Thủ tục đăng ký thay đổi người đại diện theo pháp luật cực kỳ nhanh chóng

Một trong những điểm sáng mang tính đột phá của Nghị định 187/2026/NĐ-CP chính là việc tối giản hóa và "số hóa" thủ tục hành chính. Nhằm đảm bảo doanh nghiệp không bị gián đoạn điều hành, quy trình đăng ký thay đổi người đại diện theo quyết định của Thẩm phán được thiết lập vô cùng nhanh gọn:

• Nộp hồ sơ trực tuyến: Người được chỉ định làm đại diện theo pháp luật mới hoặc người đại diện cho doanh nghiệp nộp hồ sơ đăng ký thay đổi qua Cổng Dịch vụ công quốc gia hoặc Hệ thống thông tin đăng ký doanh nghiệp quốc gia.
• Thời hạn giải quyết siêu tốc: Cơ quan đăng ký kinh doanh có trách nhiệm xem xét và thực hiện việc đăng ký thay đổi người đại diện theo pháp luật trong thời hạn chỉ 03 ngày làm việc kể từ ngày nhận đủ hồ sơ hợp lệ.
• Liên thông dữ liệu: Cơ chế chia sẻ dữ liệu trực tiếp giữa hệ thống Tòa án nhân dân và Cơ sở dữ liệu quốc gia về đăng ký doanh nghiệp giúp cắt giảm tối đa các loại giấy tờ trùng lặp, tạo điều kiện thuận lợi nhất cho doanh nghiệp tái cấu trúc quản trị.

Tóm lại, việc thay đổi người đại diện theo pháp luật khi doanh nghiệp phục hồi hoặc phá sản không chỉ là một thủ tục hành chính đơn thuần, mà là một giải pháp pháp lý khẩn cấp để bảo vệ dòng tiền, tài sản và quyền lợi của hàng trăm, hàng ngàn chủ nợ cũng như người lao động. Sự ra đời của Nghị định 187/2026/NĐ-CP đã tạo nên một hành lang pháp lý rõ ràng, minh bạch và hiệu quả, giúp môi trường đầu tư tại Việt Nam ngày càng lành mạnh và bền vững hơn.