Trưởng thôn và Tổ trưởng tổ dân phố đóng vai trò là "cầu nối" quan trọng giữa chính quyền và nhân dân. Việc lựa chọn được người có đủ đức, đủ tài để gánh vác công việc chung là quyền lợi và trách nhiệm của mỗi hộ gia đình. Kể từ ngày 15/8/2023, quy trình này đã có những thay đổi quan trọng nhằm đảm bảo tính dân chủ và minh bạch.
Căn cứ theo quy định tại Nghị định 59/2023/NĐ-CP hướng dẫn Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở 2022, quy trình bầu chọn người đứng đầu thôn, tổ dân phố được thực hiện qua 3 bước chặt chẽ như sau:
Bước 1: Công tác chuẩn bị nhân sự và thành lập Tổ bầu cử
Đây là giai đoạn then chốt để đảm bảo cuộc bầu cử diễn ra đúng quy định. Chủ tịch UBND cấp xã có trách nhiệm ban hành quyết định tổ chức bầu cử và phối hợp với Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cấp xã để xây dựng kế hoạch chi tiết.
- Thành lập Tổ bầu cử: Chậm nhất 10 ngày trước ngày bầu cử, Tổ bầu cử phải được thành lập. Thành phần bao gồm đại diện Ban công tác Mặt trận, các đoàn thể và đại diện hộ gia đình (không phải là người ứng cử).
- Giới thiệu người ứng cử: Ban công tác Mặt trận ở thôn, tổ dân phố sẽ họp để dự kiến danh sách. Sau khi thống nhất với chi bộ, danh sách chính thức (ít nhất 01 người) sẽ được công bố.
Mọi thông tin về thời gian, địa điểm và danh sách ứng cử viên phải được niêm yết công khai tại nhà văn hóa hoặc thông báo trên hệ thống truyền thanh để nhân dân nắm bắt.
Bước 2: Ngày hội dân chủ - Tiến hành bỏ phiếu bầu cử
Cuộc họp bầu Trưởng thôn, Tổ trưởng tổ dân phố là dịp để người dân trực tiếp thực hiện quyền dân chủ của mình. Thông tin cuộc họp phải được gửi đến từng hộ gia đình trước ít nhất 02 ngày.
Tại cuộc họp, đại diện Ban công tác Mặt trận sẽ giới thiệu danh sách ứng cử viên. Người dân có quyền tự ứng cử hoặc đề cử thêm người đủ tiêu chuẩn. Hình thức bầu cử có thể là biểu quyết giơ tay hoặc bỏ phiếu kín:
- Biểu quyết giơ tay: Kết quả được kiểm đếm và ghi biên bản ngay tại chỗ.
- Bỏ phiếu kín: Một Ban kiểm phiếu từ 3-5 người sẽ được thành lập để hướng dẫn và thực hiện việc kiểm phiếu dưới sự chứng kiến của đại diện hộ gia đình.
Kết quả cuối cùng phải được lập thành văn bản (Nghị quyết hoặc biên bản cuộc họp) và gửi lên UBND cấp xã trong vòng 05 ngày làm việc.
Bước 3: Công nhận kết quả và chính thức nhận nhiệm vụ
Sau khi nhận được hồ sơ từ cộng đồng dân cư, trong thời hạn 05 ngày làm việc, UBND cấp xã sẽ xem xét và ban hành quyết định công nhận người trúng cử. Trong trường hợp có sai phạm hoặc không đạt yêu cầu, cơ quan chức năng có thể quyết định bầu lại.
Trưởng thôn, Tổ trưởng tổ dân phố chính thức hoạt động khi có quyết định công nhận của UBND cấp xã.
Việc nắm vững quy trình này không chỉ giúp các địa phương tổ chức bầu cử đúng luật mà còn giúp người dân giám sát, đảm bảo người đại diện cho mình thực sự là người có uy tín và năng lực.