Sự ra đời của Luật Địa chất và Khoáng sản 2024 cùng với Luật Địa chất và khoáng sản sửa đổi 2025 đánh dấu một bước ngoặt lịch sử trong công tác quản lý tài nguyên quốc gia của Việt Nam. Có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2026, những quy định mới này không chỉ tháo gỡ triệt để các "nút thắt" về thủ tục hành chính kéo dài nhiều năm qua mà còn thiết lập một hành lang pháp lý chặt chẽ, hướng tới khai thác bền vững các loại khoáng sản chiến lược. Đối với cộng đồng doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực địa chất và khai khoáng, đây là những thay đổi mang tính "sống còn" buộc phải nắm rõ để chủ động điều chỉnh chiến lược kinh doanh.
Dưới đây là phân tích chuyên sâu về 6 điểm mới quan trọng nhất, tác động trực tiếp và mạnh mẽ nhất đến hoạt động của các doanh nghiệp khai khoáng hiện nay.
1. Miễn hoàn toàn giấy phép khai thác trong các tình huống khẩn cấp
Một trong những điểm sáng mang tính nhân văn và thực tiễn cao nhất của hệ thống pháp luật mới là việc cắt giảm tối đa gánh nặng thủ tục hành chính trong các tình huống thiên tai, dịch bệnh hoặc tình trạng khẩn cấp. Trước đây, việc huy động đất, đá, cát, sỏi để ứng phó khẩn cấp thường gặp rào cản lớn do quy trình cấp phép khai thác kéo dài.
Để khắc phục triệt để bất cập này, Luật sửa đổi 2025 đã bổ sung điểm đ1 khoản 2 Điều 4 Luật Địa chất và Khoáng sản 2024, quy định rõ:
đ1) Việc khai thác, thu hồi, sử dụng khoáng sản nhóm III, khoáng sản nhóm IV để ứng phó với tình trạng khẩn cấp hoặc tình huống khẩn cấp theo quy định của pháp luật về tình trạng khẩn cấp, pháp luật về phòng, chống thiên tai, pháp luật về phòng bệnh không phải thực hiện thủ tục cấp giấy phép thăm dò khoáng sản; công nhận kết quả thăm dò khoáng sản; cấp giấy phép khai thác khoáng sản, giấy xác nhận đăng ký thu hồi khoáng sản;
Quy định đột phá này cho phép chính quyền địa phương và các lực lượng chức năng được phép huy động ngay lập tức nguồn lực khoáng sản tại chỗ (như đất đồi, cát, sỏi làm vật liệu san lấp, đắp đê) để cứu hộ, cứu nạn, khắc phục sạt lở mà không cần phải chờ đợi quy trình cấp phép phức tạp. Điều này giúp bảo vệ tính mạng và tài sản của nhân dân một cách kịp thời nhất.
2. Tái định nghĩa và phân nhóm lại khoáng sản nhóm I và nhóm II
Cách phân loại khoáng sản theo quy định cũ thường gây ra sự chồng chéo, khó khăn cho doanh nghiệp trong việc xác định nghĩa vụ tài chính và quy trình kỹ thuật. Nhằm tối ưu hóa công tác quản lý, Luật sửa đổi 2025 đã điều chỉnh cách phân nhóm khoáng sản tại Điều 6 Luật Địa chất và Khoáng sản 2024.
Cụ thể, ranh giới giữa khoáng sản nhóm I (khoáng sản kim loại, năng lượng, đá quý, khoáng chất công nghiệp) và nhóm II (khoáng sản làm vật liệu xây dựng cao cấp) đã được làm rõ:
- Khoáng sản nhóm I: Được giới hạn lại để loại trừ các khoáng chất công nghiệp đã được chuyển sang nhóm II.
- Khoáng sản nhóm II: Được bổ sung thêm "khoáng chất công nghiệp có thể sử dụng làm vật liệu xây dựng theo quy định của Chính phủ".
Sự điều chỉnh tinh tế này giúp doanh nghiệp định vị chính xác loại tài nguyên mình đang khai thác, từ đó áp dụng đúng các quy chuẩn kỹ thuật an toàn, bảo vệ môi trường và thực hiện nghĩa vụ thuế, phí một cách minh bạch, tránh các tranh chấp pháp lý không đáng có.
3. Rút ngắn thời hạn ưu tiên nộp hồ sơ cấp phép khai thác
Để tránh tình trạng doanh nghiệp "găm giữ" mỏ sau khi đã có kết quả thăm dò, gây lãng phí tài nguyên quốc gia, Luật Địa chất và Khoáng sản 2024 đã siết chặt thời hạn ưu tiên nộp hồ sơ cấp phép khai thác tại khoản 1 Điều 48. Thời hạn này được phân hóa rõ rệt theo từng nhóm khoáng sản:
- Đối với khoáng sản nhóm I và nhóm II: Thời hạn ưu tiên nộp hồ sơ là 36 tháng kể từ ngày được công nhận kết quả thăm dò.
- Đối với khoáng sản nhóm III (vật liệu xây dựng thông thường): Thời hạn ưu tiên bị rút ngắn xuống chỉ còn 18 tháng.
Quy định này đặt ra áp lực lớn buộc các doanh nghiệp khai thác vật liệu xây dựng thông thường phải nhanh chóng hoàn thiện hồ sơ thiết kế mỏ, báo cáo đánh giá tác động và các thủ tục liên quan. Nếu quá thời hạn nêu trên, doanh nghiệp sẽ mất quyền ưu tiên và mỏ khoáng sản có thể bị đưa vào danh mục đấu giá công khai.
4. Đột phá thủ tục: Miễn ĐTM và chủ trương đầu tư cho khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường
Đây được coi là bước cải cách hành chính "vô tiền khoáng hậu" nhằm đẩy nhanh tiến độ các dự án đầu tư công, công trình trọng điểm quốc gia và các dự án PPP. Theo bổ sung tại Điều 55 Luật Địa chất và Khoáng sản 2024 (được sửa đổi bởi Luật sửa đổi 2025), việc cấp phép khai thác khoáng sản nhóm III làm vật liệu xây dựng phục vụ các dự án này được hưởng cơ chế đặc thù:
- Không phải thực hiện thủ tục quyết định hoặc chấp thuận chủ trương đầu tư theo quy định của pháp luật về đầu tư, đầu tư công, PPP.
- Không phải thực hiện thủ tục thẩm định và phê duyệt kết quả thẩm định báo cáo đánh giá tác động môi trường (ĐTM), cấp giấy phép môi trường hay đăng ký môi trường.
Thay vào đó, hồ sơ dự án khai thác chỉ cần tích hợp các nội dung về kỹ thuật an toàn, bảo vệ môi trường và thực hiện ký quỹ cải tạo, phục hồi môi trường. Cơ chế này giúp rút ngắn thời gian chuẩn bị đầu tư từ hàng năm trời xuống chỉ còn vài tuần, tạo điều kiện tối đa cho các nhà thầu thi công bảo đảm tiến độ công trình.
5. Siết chặt thời hạn khai thác cát, sỏi lòng sông không quá 10 năm
Tình trạng sạt lở bờ sông, thay đổi dòng chảy do khai thác cát, sỏi quá mức là vấn đề nhức nhối nhiều năm qua. Để bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và an toàn đê điều, Luật Địa chất và Khoáng sản 2024 đã đưa ra quy định cực kỳ nghiêm ngặt đối với hoạt động này tại Điều 87.
Cụ thể, giấy phép khai thác cát, sỏi lòng sông, lòng hồ có thời hạn tối đa không quá 10 năm. Trong trường hợp giấy phép cấp dưới 10 năm và chưa khai thác hết trữ lượng, doanh nghiệp có thể được xem xét gia hạn hoặc cấp lại, nhưng tổng thời gian cấp, gia hạn và cấp lại tuyệt đối không được vượt quá 10 năm.
Quy định này chấm dứt thời kỳ các mỏ cát lòng sông được gia hạn liên tục kéo dài hàng chục năm, buộc các doanh nghiệp phải có kế hoạch khai thác khoa học, hiệu quả và chuẩn bị phương án chuyển đổi mô hình kinh doanh khi hết hạn phép.
6. Luật hóa quy định về Đất hiếm - Khoáng sản chiến lược đặc biệt
Lần đầu tiên trong lịch sử lập pháp, Việt Nam dành riêng một chương chuyên biệt để quản lý đất hiếm - loại khoáng sản được ví như "vàng ròng" của kỷ nguyên công nghệ cao. Luật sửa đổi 2025 đã bổ sung Chương VIIa vào sau Chương VII của Luật Địa chất và Khoáng sản 2024, khẳng định chủ quyền và quyền kiểm soát tuyệt đối của Nhà nước đối với loại tài nguyên này.
Theo đó, các nguyên tắc quản lý đất hiếm bao gồm:
- Nhà nước ưu tiên đầu tư nguồn vốn ngân sách để thăm dò, đánh giá trữ lượng đất hiếm.
- Tuyệt đối không xuất khẩu thô khoáng sản đất hiếm. Hoạt động chế biến sâu phải gắn liền với việc xây dựng hệ sinh thái công nghiệp hiện đại nhằm nâng cao chuỗi giá trị trong nước.
- Chỉ những doanh nghiệp, tổ chức được Nhà nước chỉ định hoặc cho phép mới được quyền thăm dò, khai thác, chế biến và sử dụng đất hiếm dưới sự giám sát chặt chẽ của Bộ Nông nghiệp và Môi trường và Thủ tướng Chính phủ.
Lời khuyên thiết thực cho doanh nghiệp khai khoáng
Hệ thống pháp luật mới về địa chất và khoáng sản không chỉ mang lại cơ hội lớn nhờ cải cách thủ tục hành chính mà còn đặt ra những thách thức không nhỏ về tính tuân thủ và bảo vệ môi trường. Để đứng vững và phát triển trong bối cảnh mới, các doanh nghiệp cần:
- Chủ động rà soát lại toàn bộ giấy phép khai thác hiện có để thực hiện thủ tục cấp đổi trong thời hạn 36 tháng nếu có nội dung không phù hợp với quy định mới tại Điều 56 Luật Địa chất và Khoáng sản 2024.
- Đẩy nhanh tiến độ hoàn thiện hồ sơ cấp phép khai thác đối với các mỏ đã hoàn thành thăm dò để không bị mất quyền ưu tiên.
- Đặc biệt lưu ý các quy định về kỹ thuật an toàn, ký quỹ cải tạo phục hồi môi trường và thời hạn khai thác đối với cát, sỏi lòng sông để tránh các chế tài xử phạt nghiêm khắc từ cơ quan quản lý.
Việc thấu hiểu và áp dụng đúng các quy định của Luật Địa chất và Khoáng sản 2024 cùng bản sửa đổi 2025 sẽ là chìa khóa giúp doanh nghiệp tối ưu hóa chi phí, giảm thiểu rủi ro pháp lý và phát triển bền vững trong tương lai.