Trong nền y học cổ truyền Việt Nam, việc chế biến dược liệu không chỉ đơn thuần là làm sạch mà còn là nghệ thuật chuyển hóa tính vị, nâng cao hiệu quả điều trị. Để chuẩn hóa quy trình này, Bộ Y tế đã ban hành Thông tư 14/2024/TT-BYT hướng dẫn phương pháp chế biến dược liệu và vị thuốc cổ truyền, thay thế cho Thông tư 30/2017/TT-BYT trước đây.
7 phương pháp sơ chế dược liệu cơ bản
Theo quy định tại Phụ lục I kèm theo Thông tư 14/2024/TT-BYT, quá trình sơ chế dược liệu phải tuân thủ 7 phương pháp nền tảng để loại bỏ tạp chất và chuẩn bị cho các bước phức chế chuyên sâu hơn:
- Loại tạp: Loại bỏ các bộ phận không dùng làm thuốc hoặc các vật thể lạ.
- Rửa: Làm sạch đất cát, bụi bẩn bằng nước sạch.
- Ngâm: Làm mềm dược liệu hoặc giảm bớt độc tính.
- Ủ: Tạo điều kiện cho các hoạt chất chuyển hóa hoặc làm mềm để dễ thái phiến.
- Thái phiến, cắt đoạn: Tạo hình dạng phù hợp cho việc sử dụng và bảo quản.
- Phơi: Làm khô tự nhiên dưới ánh nắng mặt trời.
- Sấy: Làm khô bằng nhiệt độ nhân tạo để đảm bảo độ ẩm tiêu chuẩn.
Đột phá với 26 phương pháp phức chế chuyên sâu
Điểm đáng chú ý nhất trong quy định mới là danh mục 26 phương pháp phức chế. Đây là những kỹ thuật đòi hỏi tay nghề cao và sự am hiểu sâu sắc về dược tính. Một số phương pháp điển hình bao gồm:
- Sao vàng hạ thổ: Giúp cân bằng âm dương cho vị thuốc.
- Chích rượu, chích gừng: Dùng phụ liệu để dẫn thuốc vào các kinh mạch cụ thể hoặc giảm tính hàn/nhiệt.
- Sao đen, sao cháy: Thay đổi hoàn toàn tính chất của dược liệu để phục vụ mục đích điều trị đặc biệt như cầm máu.
Quy định về phụ liệu và trách nhiệm của cơ sở
Phụ liệu đóng vai trò quan trọng trong việc thay đổi tác dụng của thuốc. Thông tư 14/2024/TT-BYT liệt kê các phụ liệu phổ biến như cám gạo, giấm, rượu ethanol dược dụng, dịch gừng tươi... Đối với các phương pháp chưa có trong quy định, cơ sở sản xuất cần lưu ý:
Trường hợp cơ sở sử dụng phương pháp chế biến chưa được quy định tại Phụ lục II thì phải tham khảo Dược điển Việt Nam, Dược điển quốc tế hoặc các giáo trình đào tạo chính quy để xây dựng quy trình riêng và tự chịu trách nhiệm trước pháp luật về chất lượng, an toàn của sản phẩm.
Việc áp dụng nghiêm ngặt các quy định tại Thông tư 14/2024/TT-BYT không chỉ giúp nâng cao vị thế của y học cổ truyền mà còn bảo vệ quyền lợi và sức khỏe của người bệnh trước những sản phẩm kém chất lượng.