Trong những khoảnh khắc sinh tử, khi thời gian không còn đủ để lập một văn bản chỉn chu, nhiều người lựa chọn cách tuyên bố ý nguyện cuối cùng bằng lời nói – hay còn gọi là di chúc miệng. Tuy nhiên, thực tế cho thấy đây là hình thức dễ phát sinh tranh chấp nhất và thường bị tòa án bác bỏ nếu không tuân thủ nghiêm ngặt các điều kiện khắt khe của pháp luật.
Di chúc miệng: Khi nào mới được coi là hợp pháp?
Theo quy định tại Điều 629 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc miệng chỉ được công nhận trong trường hợp tính mạng của một người bị cái chết đe dọa và không thể lập di chúc bằng văn bản. Điều này đồng nghĩa với việc nếu người lập di chúc vẫn còn đủ thời gian và điều kiện để viết hoặc nhờ người khác viết di chúc mà lại chọn hình thức nói miệng thì di chúc đó hoàn toàn vô hiệu.
Để một bản di chúc miệng có giá trị pháp lý, cần phải hội đủ các yếu tố sau:
- Người để lại di sản phải thể hiện ý chí cuối cùng trước mặt ít nhất hai người làm chứng.
- Ngay sau đó, những người làm chứng phải ghi chép lại nội dung, cùng ký tên hoặc điểm chỉ vào bản ghi chép đó.
- Trong thời hạn 05 ngày làm việc, bản di chúc này phải được công chứng viên hoặc cơ quan có thẩm quyền chứng thực xác nhận chữ ký hoặc điểm chỉ của người làm chứng.
"Trường hợp tính mạng một người bị cái chết đe dọa và không thể lập di chúc bằng văn bản thì có thể lập di chúc miệng." - Trích khoản 1 Điều 629 Bộ luật Dân sự 2015.
Những rủi ro khiến di chúc bị tuyên vô hiệu
Một trong những điều kiện tiên quyết để di chúc có hiệu lực là sự minh mẫn của người lập. Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015 nhấn mạnh người lập di chúc phải sáng suốt, không bị lừa dối hay cưỡng ép. Thực tế, nhiều trường hợp di chúc được lập khi người bệnh đang chịu tác động của thuốc hoặc bị người khác thao túng tâm lý, dẫn đến việc chia tài sản không công bằng.
Ngoài ra, không phải ai cũng có quyền làm chứng. Theo Điều 632 Bộ luật Dân sự 2015, những người có quyền lợi liên quan như người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật đều không được phép làm chứng. Đây là quy định nhằm đảm bảo tính khách quan tuyệt đối cho ý nguyện của người quá cố.
Quyền truất quyền thừa kế và suất thừa kế bắt buộc
Pháp luật tôn trọng quyền tự quyết của cá nhân. Điều 626 Bộ luật Dân sự 2015 cho phép người lập di chúc chỉ định người thừa kế hoặc truất quyền hưởng di sản của bất kỳ ai. Tuy nhiên, quyền này không phải là tuyệt đối.
Để bảo vệ những người thân thiết nhất, Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 quy định về những người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc. Theo đó, con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng hoặc con thành niên không có khả năng lao động vẫn được hưởng phần di sản bằng 2/3 suất của một người thừa kế theo pháp luật, ngay cả khi họ bị người lập di chúc từ chối cho hưởng tài sản.
Lời khuyên từ chuyên gia
Di chúc miệng là một "con dao hai lưỡi". Nếu có thể, hãy luôn ưu tiên lập di chúc bằng văn bản có công chứng hoặc chứng thực để đảm bảo an toàn pháp lý cao nhất. Trong trường hợp bắt buộc phải dùng di chúc miệng, hãy đảm bảo có sự hiện diện của những người làm chứng khách quan và thực hiện thủ tục xác nhận tại cơ quan công quyền trong vòng 05 ngày để tránh những tranh chấp đau lòng trong gia đình sau này.