Trong nỗ lực thực hiện cuộc cách mạng về tinh gọn tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị, chủ trương xây dựng mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đang trở thành tâm điểm chú ý. Đây không chỉ là sự thay đổi về mặt cơ học trong phân chia địa giới hành chính mà còn là bước ngoặt quan trọng nhằm nâng cao hiệu năng, hiệu lực và hiệu quả quản lý Nhà nước trong kỷ nguyên mới.
Mô hình chính quyền địa phương 2 cấp: Bước đột phá từ tư duy quản lý
Theo định hướng tại Kết luận 126-KL/TW ngày 14/02/2025 của Bộ Chính trị, Ban Bí thư, Trung ương đã xác định rõ nhiệm vụ nghiên cứu bỏ cấp huyện và sáp nhập các đơn vị cấp tỉnh. Tiếp nối tinh thần đó, Kết luận 127-KL/TW ngày 28/02/2025 đã chính thức yêu cầu các cấp ủy tập trung nghiên cứu mô hình địa phương 02 cấp.
Về bản chất, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp là hệ thống tổ chức chính quyền chỉ bao gồm: Cấp tỉnh (các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương) và Cấp cơ sở (xã, phường, thị trấn). Điều này đồng nghĩa với việc cấp trung gian là cấp huyện sẽ không còn tồn tại như một cấp chính quyền đầy đủ với Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân riêng biệt như hiện nay.
Dự kiến, sau khi thực hiện sắp xếp, số lượng đơn vị hành chính cấp tỉnh có thể giảm khoảng 50%, trong khi cấp cơ sở sẽ giảm từ 60 - 70%. Đây là một con số ấn tượng, thể hiện quyết tâm chính trị cao độ trong việc cắt giảm các tầng nấc trung gian, đưa chính quyền đến gần dân hơn và phản ứng nhanh nhạy hơn với các yêu cầu từ thực tiễn.
Sự khác biệt cốt lõi so với hệ thống chính quyền hiện hành
Để thấy rõ tầm vóc của sự thay đổi này, chúng ta cần so sánh với quy định tại Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2025. Hiện nay, hệ thống hành chính Việt Nam vẫn đang vận hành theo mô hình 3 cấp truyền thống:
- Cấp tỉnh: Tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương.
- Cấp huyện: Huyện, quận, thị xã, thành phố thuộc tỉnh, thành phố thuộc thành phố trực thuộc trung ương.
- Cấp xã: Xã, phường, thị trấn.
Mô hình 3 cấp hiện tại tạo ra một hệ thống phân cấp chặt chẽ nhưng đôi khi lại dẫn đến tình trạng chồng chéo chức năng, nhiệm vụ và kéo dài thời gian xử lý văn bản, thủ tục hành chính. Việc chuyển sang mô hình 2 cấp sẽ đòi hỏi phải phân định lại hoàn toàn nhiệm vụ, quyền hạn giữa cấp tỉnh và cấp cơ sở.
Theo quy định tại Điều 2 Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2025, cấp chính quyền địa phương hiện nay vẫn bao gồm Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân được tổ chức ở cả 3 cấp nông thôn và đô thị.
Lộ trình thực hiện và vai trò của Ban Chỉ đạo Trung ương
Để hiện thực hóa chủ trương này, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định 571/QĐ-TTg ngày 12/3/2025 thành lập Ban Chỉ đạo thực hiện sắp xếp, tổ chức lại đơn vị hành chính các cấp và xây dựng mô hình tổ chức chính quyền địa phương 02 cấp.
Nhiệm vụ trọng tâm trong thời gian tới là sửa đổi Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2025 để tạo hành lang pháp lý cho mô hình mới. Các vấn đề về chuyển tiếp nhiệm vụ, quyền hạn và sắp xếp cán bộ dôi dư sẽ được tính toán kỹ lưỡng để đảm bảo tính ổn định và nhân văn.
Việc chuyển đổi sang mô hình chính quyền 2 cấp không chỉ là một cuộc cải cách hành chính thuần túy mà là một bước đi chiến lược để tối ưu hóa nguồn lực quốc gia. Khi bộ máy được tinh gọn, ngân sách sẽ được tập trung cho đầu tư phát triển và an sinh xã hội, thay vì chi trả cho một hệ thống cồng kềnh nhiều tầng nấc.
Người dân và doanh nghiệp kỳ vọng rằng, với mô hình mới, các thủ tục hành chính sẽ được giải quyết nhanh chóng hơn, trách nhiệm của người đứng đầu rõ ràng hơn, từ đó tạo động lực mạnh mẽ cho sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước trong giai đoạn mới.