Căn cứ xác định mức sống tối thiểu luôn là bài toán trọng tâm thu hút sự quan tâm đặc biệt của hàng chục triệu người lao động cũng như các nhà hoạch định chính sách tiền lương. Để tạo dựng cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc, cơ quan thống kê đã áp dụng phương pháp đo lường chuẩn hóa dựa trên mức tiêu thụ năng lượng 2.300 kcal/người/ngày nhằm phân tách ranh giới chi tiêu thiết yếu của người lao động.
Chuẩn 2.300 kcal/người/ngày và phương pháp tiếp cận nhóm tham chiếu
Theo hướng dẫn tại Phương án ban hành kèm theo Quyết định 629/QĐ-TCTK năm 2023, mức sống tối thiểu của người lao động được thiết lập thông qua một quy trình chặt chẽ, mở đầu bằng việc chọn mẫu và xác định nhóm tham chiếu. Đây là nhóm người lao động có mức hấp thụ calo từ toàn bộ lương thực, thực phẩm đạt ngưỡng trung bình 2.300 kcal/người/ngày.
Mức năng lượng này được coi là chuẩn dinh dưỡng cần thiết để duy trì thể lực và khả năng tái sản xuất sức lao động trong điều kiện làm việc bình thường. Các mặt hàng tính toán bao gồm:
- Toàn bộ lương thực, thực phẩm người lao động trực tiếp sử dụng tại hộ gia đình;
- Các bữa ăn ngoài gia đình (ăn sáng, ăn trưa tại nơi làm việc, các dịch vụ ăn uống ngoài xã hội);
- Đối với các mặt hàng chỉ thu thập được trị giá bằng tiền mà không có khối lượng cụ thể, lượng calo được quy đổi dựa trên đơn giá calo bình quân của những mặt hàng cùng loại có đầy đủ thông số khối lượng và giá trị.
Toàn bộ mẫu khảo sát người lao động sau đó được phân loại, xếp hạng theo thứ tự tổng mức chi tiêu từ thấp đến cao và chia thành 5 nhóm có quy mô tương đương nhau (ngũ phân vị). Nhóm đạt mốc năng lượng tiêu thụ 2.300 kcal/người/ngày sẽ trở thành nhóm tham chiếu cơ sở.
Quy trình 03 bước xác định mức sống tối thiểu của người lao động
Phương pháp xác định mức sống tối thiểu không chỉ dừng lại ở góc độ dinh dưỡng đơn thuần mà được lượng hóa qua 03 bước khoa học:
- Bước 1 - Xác định nhóm tham chiếu: Định vị chính xác nhóm người lao động có mức tiêu thụ calo bình quân đạt ngưỡng chuẩn 2.300 kcal/ngày như đã nêu trên;
- Bước 2 - Định giá rổ hàng hóa lương thực, thực phẩm: Cơ quan chuyên môn tiến hành tính toán tổng chi phí bằng tiền mà nhóm tham chiếu thực tế chi trả để mua sắm và tiêu dùng danh mục lương thực, thực phẩm thiết yếu;
- Bước 3 - Xác định tổng mức sống tối thiểu: Dựa trên trị giá rổ thực phẩm thu được, kết hợp với tỷ trọng chi tiêu phi thực phẩm (như nhà ở, điện, nước, y tế, đi lại, học tập, đồ dùng sinh hoạt) để xác định tổng mức chi phí tối thiểu mà người lao động cần có để sinh tồn và duy trì cuộc sống ở mức cơ bản nhất.
Các nhóm thông tin quan trọng được điều tra, thu thập
Để đảm bảo tính khách quan và đại diện cao, dữ liệu phục vụ tính toán mức sống tối thiểu được thu thập một cách toàn diện từ các hộ gia đình và cá nhân người lao động theo từng vùng kinh tế, địa phương. Các trường dữ liệu cốt lõi bao gồm:
- Đặc điểm nhân khẩu học và việc làm: Độ tuổi, giới tính, trình độ học vấn, tình trạng việc làm, vị trí công việc và loại hình hợp đồng;
- Thu nhập và chi tiêu: Thu nhập thực tế từ tiền lương, tiền công, các khoản phụ cấp và chi tiết cơ cấu chi tiêu cho từng nhóm hàng hóa;
- Điều kiện sống và bảo đảm xã hội: Hiện trạng nhà ở, trang thiết bị gia đình, chi phí khám chữa bệnh, chăm sóc sức khỏe, giáo dục, cũng như các khoản tiết kiệm phòng ngừa rủi ro đột xuất.
Ý nghĩa pháp lý đối với việc điều chỉnh mức lương tối thiểu vùng
Việc xây dựng chuẩn mức sống tối thiểu có vai trò đặc biệt quan trọng trong hệ thống chính sách an sinh xã hội và pháp luật lao động. Cụ thể, theo quy định tại Điều 91 Bộ luật Lao động 2019, mức sống tối thiểu của người lao động và gia đình họ chính là căn cứ đầu tiên và quan trọng nhất để Hội đồng tiền lương quốc gia khuyến nghị, làm cơ sở để Chính phủ ban hành và điều chỉnh mức lương tối thiểu vùng theo từng thời kỳ.
Đồng thời, theo hướng dẫn tại Nghị định 145/2020/NĐ-CP, công tác khảo sát, phân tích định kỳ tình hình mức sống tối thiểu của người lao động là chìa khóa để hoàn thiện chính sách tiền lương, bảo vệ tiền lương thực tế trước biến động lạm phát, hướng tới mục tiêu phát triển quan hệ lao động hài hòa, ổn định và tiến bộ.