Từ ngày 01/7/2026, công tác quản lý và đăng ký cư trú tại Việt Nam bước sang một trang mới với việc chính thức áp dụng Thông tư 116/2026/TT-BCA do Bộ Công an ban hành. Văn bản này thay thế hoàn toàn các Thông tư cũ như Thông tư 55/2021/TT-BCA và Thông tư 56/2021/TT-BCA, tạo ra một hành lang pháp lý thống nhất, đồng bộ và hiện đại hơn nhằm hướng dẫn chi tiết thi hành Luật Cư trú 2020.
Với mục tiêu lấy người dân làm trung tâm và đẩy mạnh chuyển đổi số quốc gia, những quy định mới này tác động trực tiếp đến mọi công dân trong các giao dịch hành chính thường nhật. Dưới đây là những điểm mới cốt lõi mà bất kỳ ai cũng cần phải nắm rõ để tránh gặp khó khăn khi thực hiện các thủ tục liên quan đến nơi ăn chốn ở của mình.
1. Nộp Hồ Sơ Cư Trú Qua VNeID: Không Còn Cảnh Xếp Hàng Chờ Đợi
Một trong những cải cách hành chính mạnh mẽ nhất được quy định tại Điều 3 Thông tư 116/2026/TT-BCA chính là việc thống nhất quy trình thực hiện thủ tục cư trú trên môi trường điện tử. Giờ đây, thay vì phải trực tiếp đến trụ sở Công an cấp xã như trước, người dân hoàn toàn có thể ngồi tại nhà và nộp hồ sơ trực tuyến thông qua Cổng Dịch vụ công quốc gia hoặc Ứng dụng định danh quốc gia (VNeID).
Ví dụ thực tế: Anh Minh (quê ở Nghệ An, đang làm việc tại TP. Hồ Chí Minh) muốn đăng ký tạm trú tại quận Bình Thạnh. Thay vì phải xin nghỉ làm một ngày để lên Công an phường nộp hồ sơ giấy, anh Minh chỉ cần chụp ảnh hợp đồng thuê nhà, truy cập vào ứng dụng VNeID trên điện thoại, điền thông tin và gửi hồ sơ đi. Toàn bộ quá trình chỉ mất chưa đầy 10 phút.
Đặc biệt, Thông tư mới nghiêm cấm các cơ quan đăng ký cư trú yêu cầu công dân nộp hoặc xuất trình lại các giấy tờ chứng minh điều kiện cư trú nếu các thông tin này đã được chia sẻ, liên thông từ Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư hoặc các cơ sở dữ liệu chuyên ngành khác. Kết quả giải quyết thủ tục cũng được đa dạng hóa, người dân có thể nhận bằng văn bản giấy, văn bản điện tử, tin nhắn SMS hoặc thông báo trực tiếp trên ứng dụng VNeID.
Người dân dễ dàng thực hiện các thủ tục cư trú trực tuyến thông qua ứng dụng VNeID (ảnh minh họa)
2. Những Trường Hợp Nào Tạm Thời Chưa Được Thay Đổi Nơi Cư Trú?
Bên cạnh việc tạo điều kiện tối đa cho người dân, pháp luật cũng quy định chặt chẽ nhằm bảo đảm an ninh trật tự xã hội. Tại Điều 5 Thông tư 116/2026/TT-BCA, Bộ Công an quy định rõ các trường hợp tạm thời chưa được giải quyết thay đổi nơi cư trú, bao gồm:
- Người đang bị hạn chế quyền tự do cư trú theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền (như người đang bị áp dụng biện pháp cấm đi khỏi nơi cư trú, người đang chấp hành án treo...).
- Người đang sinh sống tại khu vực bị cách ly vì lý do dịch bệnh hoặc đang áp dụng tình trạng khẩn cấp.
- Người đang chấp hành hình phạt cấm cư trú (trừ trường hợp đã được cơ quan có thẩm quyền cho phép bằng văn bản).
Quy định này giúp ngăn chặn các hành vi trốn tránh nghĩa vụ pháp lý hoặc làm lây lan dịch bệnh, bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật.
3. Tự Động Cập Nhật Thông Tin Khi Đổi Tên Đường, Số Nhà
Một điểm cộng cực kỳ lớn mang lại sự tiện lợi tối đa cho người dân được hướng dẫn tại Điều 6 Thông tư 116/2026/TT-BCA. Trước đây, khi địa phương tiến hành điều chỉnh địa giới hành chính, đổi tên đường, số nhà hoặc khi người dân thay đổi thông tin hộ tịch, họ phải lặn lội đi làm thủ tục điều chỉnh thông tin cư trú.
Hiện nay, nhờ sự liên thông giữa các cơ sở dữ liệu quốc gia, khi có sự thay đổi này, hệ thống sẽ tự động cập nhật dữ liệu cư trú mới của công dân. Người dân không cần phải thực hiện bất kỳ thủ tục hành chính nào, giúp tiết kiệm thời gian, công sức và chi phí cho cả xã hội.
4. Xác Nhận Thông Tin Cư Trú Có Thời Hạn 01 Năm Trên Toàn Quốc
Theo hướng dẫn tại các Điều 14, Điều 15 và Điều 16 Thông tư 116/2026/TT-BCA, công dân có quyền yêu cầu xác nhận thông tin về cư trú tại bất kỳ cơ quan đăng ký cư trú nào trên toàn quốc mà không phụ thuộc vào nơi thường trú hay tạm trú của mình. Thủ tục này cũng có thể thực hiện hoàn toàn trực tuyến.
Giấy xác nhận thông tin về cư trú có giá trị sử dụng trong thời hạn 01 năm kể từ ngày cấp. Tuy nhiên, văn bản này sẽ lập tức hết hiệu lực nếu thông tin cư trú của công dân có sự thay đổi và được cập nhật trên Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư.
Đặc biệt, Thông tư nhấn mạnh: Nếu các cơ quan, tổ chức có thẩm quyền đã có thể khai thác thông tin cư trú của công dân trực tiếp từ Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư hoặc qua tài khoản định danh điện tử trên VNeID theo quy định của Luật Căn cước 2023, thì tuyệt đối không được yêu cầu người dân phải nộp hay xuất trình Giấy xác nhận thông tin về cư trú bằng giấy. Đây là bước đi quyết liệt nhằm xóa bỏ hoàn toàn gánh nặng "giấy xác nhận" gây phiền hà cho người dân trong thời gian qua.
5. Ban Hành Hệ Thống 16 Biểu Mẫu Mới Từ CT01 Đến CT16
Để phục vụ cho quy trình đăng ký và quản lý cư trú thống nhất trên cả nước, Bộ Công an đã ban hành kèm theo Thông tư này hệ thống 16 biểu mẫu mới (ký hiệu từ CT01 đến CT16). Các biểu mẫu này được thiết kế tối giản, khoa học, tương thích tốt với việc kê khai trực tuyến lẫn trực tiếp, giúp người dân dễ dàng tiếp cận và thực hiện.
Đồng thời, Thông tư cũng phân định rõ ràng trách nhiệm của Cục Cảnh sát quản lý hành chính về trật tự xã hội, Công an cấp tỉnh, cấp huyện và đặc biệt là lực lượng Công an cấp xã trong việc tiếp nhận, kiểm tra, cập nhật dữ liệu cư trú kịp thời, chính xác, bảo đảm dữ liệu luôn "đúng, đủ, sạch, sống".
Tóm lại, việc triển khai thực hiện Thông tư 116/2026/TT-BCA từ ngày 01/7/2026 là một bước tiến lớn trong tiến trình xây dựng Chính phủ số tại Việt Nam. Người dân cần chủ động cài đặt, kích hoạt tài khoản định danh điện tử mức độ 2 trên ứng dụng VNeID để có thể tự mình thực hiện các giao dịch cư trú một cách nhanh chóng, thuận tiện và an toàn nhất.