Trong thực tế đời sống, việc cho vay mượn tài sản (đặc biệt là tiền mặt) giữa bạn bè, người thân thường diễn ra dựa trên sự tin tưởng lẫn nhau. Nhiều trường hợp các bên chỉ thỏa thuận bằng miệng mà không lập thành văn bản. Tuy nhiên, khi phát sinh tranh chấp hoặc bên vay chây ì không trả, bên cho vay thường rơi vào trạng thái lo lắng: Liệu hợp đồng miệng có giá trị không? Và quan trọng hơn, nếu để quá lâu thì có còn quyền khởi kiện hay không?
Hợp đồng vay bằng lời nói có giá trị pháp lý không?
Theo quy định tại Điều 463 Bộ luật Dân sự 2015, hợp đồng vay tài sản được định nghĩa như sau:
"Hợp đồng vay tài sản là sự thỏa thuận giữa các bên, theo đó bên cho vay giao tài sản cho bên vay; khi đến hạn trả, bên vay phải hoàn trả cho bên cho vay tài sản cùng loại theo đúng số lượng, chất lượng và chỉ phải trả lãi nếu có thỏa thuận hoặc pháp luật có quy định."
Đáng chú ý, pháp luật dân sự hiện hành không bắt buộc hợp đồng vay tài sản phải lập thành văn bản. Giao dịch này có thể được xác lập thông qua lời nói, văn bản hoặc hành vi cụ thể. Do đó, dù anh bạn chỉ cho vay bằng lời nói, giao dịch này vẫn hoàn toàn có giá trị pháp lý và ràng buộc quyền, nghĩa vụ của các bên.
Nghĩa vụ trả nợ và hệ quả của việc chậm thanh toán
Khi đã xác lập quan hệ vay mượn, bên vay có nghĩa vụ tiên quyết là hoàn trả tài sản đúng hạn. Điều 466 Bộ luật Dân sự 2015 quy định rõ:
- Bên vay tiền phải trả đủ tiền khi đến hạn.
- Nếu vay có lãi mà chậm trả, bên vay còn phải trả lãi trên nợ gốc theo lãi suất thỏa thuận và lãi chậm trả tương ứng với thời gian chậm thanh toán.
- Trường hợp vay không lãi mà khi đến hạn bên vay không trả nợ hoặc trả không đầy đủ thì bên cho vay có quyền yêu cầu trả lãi trên số tiền chậm trả theo mức lãi suất quy định.
Thời hiệu khởi kiện: Quy tắc 03 năm cần lưu ý
Đây là nội dung quan trọng nhất mà người cho vay cần nắm vững để bảo vệ quyền lợi của mình. Theo quy định chung về thời hiệu tại Điều 429 Bộ luật Dân sự 2015:
"Thời hiệu khởi kiện để yêu cầu Tòa án giải quyết tranh chấp hợp đồng là 03 năm, kể từ ngày người có quyền yêu cầu biết hoặc phải biết quyền và lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm."
Trong bối cảnh tranh chấp đòi nợ, thời điểm "biết hoặc phải biết quyền lợi bị xâm phạm" thường là ngày kế tiếp của ngày đến hạn trả nợ mà bên vay không thực hiện nghĩa vụ. Ví dụ, nếu thỏa thuận trả nợ vào ngày 01/01/2016 nhưng bên vay không trả, thì thời hiệu khởi kiện sẽ bắt đầu tính từ ngày này và kết thúc sau 03 năm.
Khi nào thời hiệu khởi kiện được tính lại từ đầu?
Nhiều người lo lắng rằng nếu khoản nợ đã kéo dài quá 03 năm thì sẽ mất trắng. Tuy nhiên, pháp luật cũng mở ra cơ chế bảo vệ tại Điều 157 Bộ luật Dân sự 2015. Thời hiệu khởi kiện dân sự sẽ được tính lại từ đầu nếu thuộc một trong các trường hợp sau:
- Bên có nghĩa vụ đã thừa nhận một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ của mình đối với người khởi kiện (ví dụ: nhắn tin hứa trả nợ, xác nhận nợ qua điện thoại).
- Bên có nghĩa vụ đã thực hiện xong một phần nghĩa vụ của mình (ví dụ: trả trước một ít tiền gốc hoặc lãi).
- Các bên đã tự hòa giải với nhau.
Như vậy, nếu từ năm 2016 đến nay, người vay có bất kỳ hành vi nào thừa nhận nợ hoặc trả một phần tiền, thời hiệu 03 năm sẽ được "reset" lại từ thời điểm đó.
Lời khuyên thực tiễn khi khởi kiện đòi nợ không giấy tờ
Dù hợp đồng miệng có giá trị, nhưng khó khăn lớn nhất chính là nghĩa vụ chứng minh trước Tòa án. Để tăng khả năng thắng kiện, bạn cần thu thập các chứng cứ bổ trợ như:
- Sao kê ngân hàng: Nếu việc giao tiền được thực hiện qua chuyển khoản, đây là bằng chứng thép.
- Tin nhắn, Email, Ghi âm: Các trao đổi qua Zalo, Facebook, SMS hoặc ghi âm cuộc gọi về việc vay mượn và hứa hẹn trả nợ đều được coi là nguồn chứng cứ.
- Người làm chứng: Những người chứng kiến việc giao nhận tiền hoặc chứng kiến bên vay thừa nhận nợ.
Tóm lại, pháp luật luôn bảo vệ quyền lợi chính đáng của bên cho vay. Tuy nhiên, bạn cần chủ động theo dõi thời gian và thu thập chứng cứ để tránh việc quyền khởi kiện bị triệt tiêu do hết thời hiệu.