Trong những năm gần đây, cơn sốt tiền điện tử, đặc biệt là Bitcoin, đã thu hút sự quan tâm của đông đảo nhà đầu tư tại Việt Nam. Tuy nhiên, đi kèm với cơ hội làm giàu nhanh chóng là những rủi ro pháp lý tiềm ẩn mà không phải ai cũng nắm rõ. Câu hỏi đặt ra là: Tại thời điểm đầu năm 2021, việc sở hữu và giao dịch Bitcoin có thực sự an toàn trước pháp luật?
Bitcoin có được coi là phương tiện thanh toán hợp pháp?
Để trả lời câu hỏi này, chúng ta cần đối chiếu với các quy định về thanh toán không dùng tiền mặt. Theo quy định tại khoản 6 và khoản 7 Điều 1 Nghị định 80/2016/NĐ-CP (sửa đổi, bổ sung Nghị định 101/2012/NĐ-CP):
"6. Phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt sử dụng trong giao dịch thanh toán (sau đây gọi là phương tiện thanh toán), bao gồm: Séc, lệnh chi, ủy nhiệm chi, nhờ thu, ủy nhiệm thu, thẻ ngân hàng và các phương tiện thanh toán khác theo quy định của Ngân hàng Nhà nước."
"7. Phương tiện thanh toán không hợp pháp là các phương tiện thanh toán không thuộc quy định tại Khoản 6 Điều này."
Như vậy, Bitcoin và các loại tiền ảo tương tự không nằm trong danh mục các phương tiện thanh toán được Ngân hàng Nhà nước Việt Nam thừa nhận. Điều này đồng nghĩa với việc dùng Bitcoin để thanh toán hóa đơn, mua hàng hóa hay dịch vụ là hành vi vi phạm pháp luật.
Chế tài xử phạt: Từ hành chính đến hình sự
Việc cố tình sử dụng Bitcoin làm phương tiện thanh toán có thể dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng về mặt pháp lý. Tùy vào tính chất và mức độ thiệt hại, người vi phạm có thể bị xử lý như sau:
1. Xử phạt vi phạm hành chính
Căn cứ điểm d khoản 6 Điều 26 Nghị định 88/2019/NĐ-CP quy định về xử phạt vi phạm trong hoạt động thanh toán:
"6. Phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 100.000.000 đồng đối với một trong các hành vi vi phạm sau đây: ... d) Phát hành, cung ứng, sử dụng các phương tiện thanh toán không hợp pháp mà chưa đến mức bị truy cứu trách nhiệm hình sự."
2. Truy cứu trách nhiệm hình sự
Trong trường hợp hành vi gây thiệt hại nghiêm trọng cho người khác, người vi phạm có thể bị truy cứu theo Điều 206 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) về tội vi phạm quy định về hoạt động ngân hàng, hoạt động khác liên quan đến hoạt động ngân hàng. Cụ thể, tại điểm h khoản 1 Điều 206 quy định:
"1. Người nào thực hiện một trong các hành vi sau đây gây thiệt hại cho người khác về tài sản từ 100.000.000 đồng đến dưới 300.000.000 đồng, thì bị phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 300.000.000 đồng hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm: ... h) Phát hành, cung ứng, sử dụng phương tiện thanh toán không hợp pháp; làm giả chứng từ thanh toán, phương tiện thanh toán; sử dụng chứng từ thanh toán, phương tiện thanh toán giả;"
Hoạt động mua bán, đầu tư Bitcoin có bị cấm?
Mặc dù việc sử dụng Bitcoin làm phương tiện thanh toán bị cấm, nhưng pháp luật hiện hành tại Việt Nam (tính đến tháng 01/2021) vẫn chưa có quy định cụ thể cấm việc mua, bán Bitcoin như một loại tài sản hoặc hàng hóa. Điều này tạo ra một "vùng xám" pháp lý, nơi các nhà đầu tư có thể mua Bitcoin bằng tiền pháp định (VND) và ngược lại trên các sàn giao dịch quốc tế hoặc cá nhân với nhau.
Tuy nhiên, các chuyên gia pháp lý cảnh báo rằng, do không được pháp luật bảo vệ, người tham gia các hoạt động này sẽ phải tự chịu mọi rủi ro nếu xảy ra tranh chấp, lừa đảo hoặc sàn giao dịch bị sập. Nhà nước không thừa nhận Bitcoin là tài sản, nên khi có mất mát, việc yêu cầu cơ quan chức năng can thiệp để đòi lại công bằng là cực kỳ khó khăn.
Lời khuyên cho nhà đầu tư
Nếu bạn đang có ý định tham gia vào thị trường tiền điện tử, hãy lưu ý các điểm sau:
- Tuyệt đối không dùng Bitcoin để thanh toán: Tránh các giao dịch mua bán hàng hóa trực tiếp bằng tiền ảo để không bị phạt hành chính hoặc vướng vào lao lý.
- Nhận diện rủi ro: Chỉ đầu tư số vốn mà bạn có thể chấp nhận mất trắng, bởi thị trường này biến động cực lớn và thiếu sự bảo hộ pháp lý.
- Cảnh giác với các mô hình đa cấp: Nhiều tổ chức lợi dụng danh nghĩa đầu tư Bitcoin để lừa đảo theo mô hình Ponzi, hứa hẹn lãi suất cao bất thường.
Tóm lại, Bitcoin tại Việt Nam hiện nay chỉ có thể được xem là một loại "hàng hóa ảo" để đầu tư mạo hiểm, tuyệt đối không phải là tiền tệ. Việc nắm vững các quy định tại Nghị định 88/2019/NĐ-CP và Bộ luật Hình sự sẽ giúp bạn tránh được những rắc rối pháp lý không đáng có.