Chơi họ, hụi, biêu, phường (gọi chung là họ) từ lâu đã trở thành một nét văn hóa huy động vốn và tương trợ tài chính quen thuộc trong đời sống người Việt. Tuy nhiên, đằng sau những lời hứa hẹn về lãi suất cao hay sự tin tưởng lẫn nhau là những rủi ro chực chờ khi chủ họ "bể hụi" hoặc cố tình lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Vậy trong bối cảnh năm 2021, khi rơi vào tình cảnh trớ trêu này, người tham gia cần phải làm gì để bảo vệ quyền lợi của mình?
Hiểu đúng về bản chất pháp lý của việc chơi họ
Theo quy định tại Điều 471 Bộ luật Dân sự 2015, họ là một hình thức giao dịch về tài sản dựa trên tập quán và sự thỏa thuận của một nhóm người. Pháp luật công nhận tính hợp pháp của hình thức này nhưng đồng thời cũng đặt ra những khuôn khổ nghiêm ngặt để bảo vệ các bên tham gia.
"Họ, hụi, biêu, phường (sau đây gọi chung là họ) là hình thức giao dịch về tài sản theo tập quán trên cơ sở thỏa thuận của một nhóm người tập hợp nhau lại cùng định ra số người, thời gian, số tiền hoặc tài sản khác, thể thức góp, lĩnh họ và quyền, nghĩa vụ của các thành viên."
Đặc biệt, từ năm 2019, Nghị định 19/2019/NĐ-CP đã ra đời với nhiều quy định chi tiết hơn. Một trong những điểm mấu chốt là thỏa thuận về dây họ phải được thể hiện bằng văn bản theo quy định tại Điều 7 Nghị định 19/2019/NĐ-CP. Tuy nhiên, thực tế tại Việt Nam, nhiều dây họ vẫn hoạt động dựa trên "lòng tin" và những lời hứa miệng, dẫn đến khó khăn khi tranh chấp xảy ra.
Trách nhiệm của chủ họ và các dấu hiệu vi phạm
Căn cứ Điều 23 Nghị định 19/2019/NĐ-CP, chủ họ có những trách nhiệm pháp lý không thể thoái thác như: thông báo nơi cư trú mới nếu có thay đổi, giao phần họ cho thành viên lĩnh họ đúng kỳ hạn, và lập sổ họ để theo dõi. Khi chủ họ không thực hiện đúng các nghĩa vụ này, đặc biệt là hành vi bỏ trốn hoặc cố tình không giao tiền, họ đã vi phạm nghiêm trọng thỏa thuận dân sự và có thể đối mặt với chế tài hình sự.
Quy trình đòi lại tiền: Từ dân sự đến hình sự
1. Khởi kiện dân sự tại Tòa án
Nếu tranh chấp mang tính chất dân sự (chủ họ không trả tiền nhưng không có dấu hiệu lừa đảo bỏ trốn), bạn có thể nộp đơn khởi kiện đến Tòa án nhân dân cấp huyện nơi chủ họ cư trú. Theo khoản 1 Điều 25 Nghị định 19/2019/NĐ-CP, các bên có thể giải quyết thông qua thương lượng, hòa giải hoặc yêu cầu Tòa án giải quyết.
Lưu ý về chứng cứ: Dù không có văn bản thỏa thuận chính thức, bạn vẫn có thể thu thập các bằng chứng khác như tin nhắn SMS, Zalo, email, ghi âm cuộc gọi hoặc người làm chứng. Những tài liệu này nếu được thu thập đúng trình tự theo Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015 sẽ là căn cứ quan trọng để Tòa án thụ lý vụ án.
2. Tố giác tội phạm hình sự
Trong trường hợp chủ họ có hành vi gian dối ngay từ đầu để nhận tiền rồi bỏ trốn, hoặc sử dụng tiền vào mục đích bất hợp pháp dẫn đến mất khả năng thanh toán, hành vi này có dấu hiệu của tội "Lừa đảo chiếm đoạt tài sản" hoặc "Lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản" quy định tại Bộ luật Hình sự 2015.
Lúc này, theo khoản 2 Điều 25 Nghị định 19/2019/NĐ-CP, bạn có quyền làm đơn tố cáo gửi đến Cơ quan Công an cấp huyện để yêu cầu truy cứu trách nhiệm hình sự đối với chủ họ.
Lời khuyên từ chuyên gia pháp lý
Để hạn chế rủi ro khi tham gia chơi họ, người dân cần lưu ý:
- Luôn yêu cầu lập văn bản thỏa thuận rõ ràng và có chữ ký của các bên.
- Tìm hiểu kỹ về uy tín và khả năng tài chính của chủ họ cũng như các thành viên khác.
- Lưu giữ cẩn thận các biên lai, sổ sách hoặc bằng chứng giao nhận tiền.
- Khi phát hiện dấu hiệu bất thường, cần nhanh chóng liên hệ với luật sư hoặc cơ quan chức năng để được hỗ trợ kịp thời.
Việc bảo vệ tài sản của chính mình bắt đầu từ sự hiểu biết và tuân thủ pháp luật ngay từ khi bắt đầu giao dịch.