Trong đời sống hôn nhân, có những tình huống trớ trêu khi một hoặc cả hai bên vợ chồng rơi vào tình trạng hạn chế năng lực hành vi dân sự do các yếu tố khách quan hoặc chủ quan. Câu hỏi đặt ra là: Liệu khi không còn đủ khả năng tự chủ hoàn toàn về hành vi, họ có còn quyền được chấm dứt một cuộc hôn nhân không còn hạnh phúc? Dưới góc độ pháp lý tại thời điểm năm 2023, vấn đề này được điều chỉnh chặt chẽ bởi sự giao thoa giữa pháp luật dân sự và hôn nhân gia đình.
1. Thế nào là người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự?
Trước hết, cần phân biệt rõ giữa "mất năng lực hành vi dân sự" (do bệnh tâm thần) và "hạn chế năng lực hành vi dân sự". Theo quy định tại Điều 24 Bộ luật Dân sự 2015, một người chỉ bị coi là hạn chế năng lực hành vi khi có quyết định của Tòa án.
"1. Người nghiện ma túy, nghiện các chất kích thích khác dẫn đến phá tán tài sản của gia đình thì theo yêu cầu của người có quyền, lợi ích liên quan hoặc của cơ quan, tổ chức hữu quan, Tòa án có thể ra quyết định tuyên bố người này là người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự."
Như vậy, đặc điểm cốt lõi của người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự là họ vẫn có nhận thức nhưng do sự lệ thuộc vào chất kích thích dẫn đến hành vi gây thiệt hại kinh tế cho gia đình. Tòa án sẽ quyết định người đại diện theo pháp luật và phạm vi đại diện cho đối tượng này.
2. Quyền yêu cầu ly hôn của người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự
Về nguyên tắc, ly hôn là quyền nhân thân gắn liền với mỗi cá nhân. Tuy nhiên, khi một bên bị hạn chế năng lực hành vi, việc thực hiện quyền này có những đặc thù riêng. Căn cứ vào Điều 51 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, quyền yêu cầu giải quyết ly hôn được quy định như sau:
"2. Cha, mẹ, người thân thích khác có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết ly hôn khi một bên vợ, chồng do bị bệnh tâm thần hoặc mắc bệnh khác mà không thể nhận thức, làm chủ được hành vi của mình, đồng thời là nạn nhân của bạo lực gia đình do chồng, vợ của họ gây ra làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến tính mạng, sức khỏe, tinh thần của họ."
Mặc dù khoản 2 Điều 51 nêu trên chủ yếu đề cập đến người mất năng lực hành vi (tâm thần), nhưng đối với người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự, họ vẫn có quyền tự mình yêu cầu ly hôn hoặc thông qua người đại diện nếu việc hạn chế đó ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tham gia tố tụng.
3. Vai trò của người đại diện trong tố tụng ly hôn
Theo Điều 85 Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015, đối với việc ly hôn, đương sự thường không được ủy quyền cho người khác thay mặt mình. Tuy nhiên, trường hợp cha, mẹ hoặc người thân thích yêu cầu Tòa án giải quyết ly hôn theo quy định tại khoản 2 Điều 51 của Luật Hôn nhân và Gia đình 2014 thì họ chính là người đại diện hợp pháp.
Trong tình huống cả hai vợ chồng đều bị hạn chế năng lực hành vi dân sự, cha mẹ của mỗi bên có thể đứng ra làm người đại diện để thực hiện các thủ tục pháp lý nhằm bảo vệ quyền lợi tốt nhất cho con cái mình, đặc biệt khi cuộc hôn nhân đã lâm vào tình trạng trầm trọng, mục đích hôn nhân không đạt được.
4. Hồ sơ và thủ tục ly hôn cần chuẩn bị
Tùy vào việc hai vợ chồng có thống nhất được việc chấm dứt hôn nhân hay không mà hồ sơ sẽ được chia làm hai trường hợp chính:
4.1. Trường hợp thuận tình ly hôn
Hồ sơ bao gồm:
- Đơn yêu cầu công nhận thuận tình ly hôn (có chữ ký của vợ, chồng hoặc người đại diện).
- Bản chính Giấy chứng nhận đăng ký kết hôn.
- Bản sao có chứng thực CMND/CCCD và Sổ hộ khẩu của cả hai vợ chồng.
- Bản sao giấy khai sinh của con (nếu có con chung).
- Các giấy tờ chứng minh tài sản chung và nợ chung (nếu yêu cầu Tòa án phân chia).
- Quyết định của Tòa án tuyên bố một hoặc hai bên bị hạn chế năng lực hành vi dân sự.
4.2. Trường hợp đơn phương ly hôn (Ly hôn theo yêu cầu của một bên)
Tòa án sẽ giải quyết cho ly hôn nếu có căn cứ về việc vợ, chồng có hành vi bạo lực gia đình hoặc vi phạm nghiêm trọng quyền, nghĩa vụ của vợ, chồng. Hồ sơ tương tự như thuận tình ly hôn nhưng thay bằng Đơn khởi kiện ly hôn đơn phương.
5. Lời khuyên pháp lý
Việc ly hôn khi có yếu tố hạn chế năng lực hành vi dân sự không chỉ đơn thuần là chấm dứt một mối quan hệ mà còn liên quan đến việc giám hộ, quản lý tài sản và nuôi dưỡng con cái sau này. Do đó, các gia đình nên tham khảo ý kiến của luật sư chuyên trách để đảm bảo hồ sơ được xử lý đúng trình tự, tránh các tranh chấp kéo dài gây mệt mỏi cho các bên liên quan.
Hy vọng những thông tin trên đã giúp Quý khách hiểu rõ hơn về quyền lợi và thủ tục ly hôn đối với người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự trong bối cảnh pháp luật năm 2023.