Trong đời sống xã hội, nguyên tắc "một vợ một chồng" luôn là nền tảng cốt lõi của chế độ hôn nhân và gia đình tại Việt Nam. Tuy nhiên, do những biến động của lịch sử và sự thay đổi của các thời kỳ luật pháp, có những trường hợp đặc biệt mà một người đàn ông có thể tồn tại song song hai mối quan hệ vợ chồng và cả hai đều được pháp luật thừa nhận là hợp pháp. Đây không phải là sự ưu ái, mà là sự công nhận các giá trị lịch sử của "hôn nhân thực tế".
Xác định quan hệ hôn nhân hợp pháp trong trường hợp đặc biệt (ảnh minh họa)
I. Hôn nhân thực tế trước ngày 03/01/1987: Di sản pháp lý đặc biệt
Trước khi Luật Hôn nhân và gia đình 1986 có hiệu lực (ngày 03/01/1987), việc đăng ký kết hôn chưa được quy định là điều kiện bắt buộc để xác lập quan hệ vợ chồng. Do đó, những cặp nam nữ chung sống với nhau như vợ chồng trong giai đoạn này được gọi là "hôn nhân thực tế".
Căn cứ theo quy định tại điểm a khoản 3 Nghị quyết 35/2000/NQ-QH10 về việc thi hành Luật Hôn nhân và Gia đình 2000, pháp luật quy định rõ:
"Trong trường hợp quan hệ xác lập trước ngày 03 tháng 01 năm 1987, ngày Luật hôn nhân và gia đình năm 1986 có hiệu lực mà chưa đăng ký kết hôn thì được khuyến khích đăng ký kết hôn; trong trường hợp có yêu cầu ly hôn thì được Toà án thụ lý giải quyết theo quy định về ly hôn của Luật hôn nhân và gia đình năm 2000"
Như vậy, nếu một người đàn ông đã chung sống với người vợ thứ nhất trước năm 1987 và đáp ứng đủ các điều kiện của hôn nhân thực tế, thì dù không có giấy chứng nhận kết hôn, mối quan hệ này vẫn được coi là hợp pháp.
Đám cưới truyền thống Việt Nam thời kỳ trước năm 1987 (ảnh minh họa)
II. Điều kiện để được công nhận là vợ chồng dù không đăng ký kết hôn
Không phải mọi trường hợp chung sống đều được coi là vợ chồng. Theo hướng dẫn tại điểm d mục 2 Thông tư liên tịch 01/2001/TTLT-TANDTC-VKSNDTC-BTP, nam nữ được coi là sống chung với nhau như vợ chồng khi có đủ điều kiện kết hôn và thuộc một trong các trường hợp:
- Có tổ chức lễ cưới theo phong tục tập quán;
- Được gia đình hai bên chấp thuận cho về chung sống;
- Việc chung sống được hàng xóm, cơ quan, tổ chức chứng kiến;
- Hai bên thực sự chăm sóc, giúp đỡ nhau, cùng nhau xây dựng gia đình.
Nếu người đàn ông này sau đó lại đăng ký kết hôn với một người phụ nữ khác (người vợ thứ hai) mà chưa chấm dứt quan hệ với người vợ thứ nhất, trong một số bối cảnh lịch sử phức tạp, cả hai mối quan hệ này có thể cùng tồn tại hợp pháp nếu việc đăng ký kết hôn sau đó cũng đúng quy định pháp luật tại thời điểm đó.
III. Hậu quả pháp lý khi kết hôn mới mà chưa ly hôn vợ cũ
Tại thời điểm tháng 12/2023, mọi quan hệ hôn nhân đều phải tuân thủ Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Theo khoản 2 Điều 5 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, hành vi "Người đang có vợ, có chồng mà kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng với người khác" là hành vi bị nghiêm cấm.
Việc cố tình xác lập quan hệ mới khi chưa chấm dứt quan hệ cũ (kể cả hôn nhân thực tế đã được công nhận) sẽ dẫn đến những hậu quả pháp lý nghiêm trọng:
1. Xử phạt vi phạm hành chính
Theo quy định tại điểm a khoản 1 Điều 59 Nghị định 82/2020/NĐ-CP, hành vi đang có vợ hoặc đang có chồng mà kết hôn với người khác sẽ bị phạt tiền từ 3.000.000 đồng đến 5.000.000 đồng.
2. Truy cứu trách nhiệm hình sự
Nếu hành vi vi phạm chế độ một vợ một chồng gây hậu quả nghiêm trọng (làm cho gia đình của một hoặc cả hai bên tan vỡ, dẫn đến ly hôn, hoặc đã bị xử phạt hành chính mà còn vi phạm), người vi phạm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về "Tội vi phạm chế độ một vợ, một chồng" theo Điều 182 Bộ luật hình sự 2015. Mức hình phạt cao nhất có thể lên đến 03 năm tù giam.
IV. Lời khuyên pháp lý
Việc xác định một mối quan hệ có phải là hôn nhân thực tế hợp pháp hay không đòi hỏi phải có các chứng cứ xác thực từ thời kỳ trước năm 1987. Để đảm bảo quyền lợi hợp pháp về tài sản và thừa kế, các cặp đôi thuộc trường hợp này nên chủ động thực hiện thủ tục đăng ký kết hôn muộn hoặc yêu cầu Tòa án công nhận quan hệ vợ chồng khi có tranh chấp.
Pháp luật luôn bảo vệ chế độ hôn nhân tiến bộ, một vợ một chồng. Do đó, việc hiểu rõ các mốc thời gian lịch sử sẽ giúp người dân tránh được những rắc rối pháp lý không đáng có trong quan hệ gia đình.