Trong bối cảnh xã hội hiện đại, việc ly hôn không còn là chuyện hiếm gặp. Tuy nhiên, những hệ lụy pháp lý sau đó, đặc biệt là khi một trong hai người (cha hoặc mẹ) không may qua đời, thường dẫn đến những tranh chấp phức tạp về quyền nuôi dưỡng con cái. Câu hỏi đặt ra là: Liệu người còn lại có mặc nhiên được quyền nuôi con, hay ông bà nội ngoại có thể giành quyền chăm sóc cháu?
1. Quyền trực tiếp nuôi con của người cha hoặc mẹ còn sống
Theo quy định tại Điều 81 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, khi cha mẹ ly hôn, việc trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng con sẽ do hai bên thỏa thuận. Nếu không thỏa thuận được, Tòa án sẽ quyết định giao con cho một bên trực tiếp nuôi dưỡng căn cứ vào quyền lợi về mọi mặt của con.
Trong trường hợp người đang trực tiếp nuôi con qua đời, về nguyên tắc, quyền và nghĩa vụ nuôi dưỡng con cái sẽ thuộc về người cha hoặc mẹ còn lại. Pháp luật Việt Nam luôn ưu tiên huyết thống và trách nhiệm của cha mẹ đối với con chưa thành niên. Tuy nhiên, quyền này không phải là tuyệt đối nếu người còn lại không đủ điều kiện hoặc bị hạn chế quyền đối với con.
2. Các trường hợp chuyển giao quyền nuôi con cho người giám hộ
Mặc dù cha hoặc mẹ còn sống có quyền ưu tiên, nhưng theo khoản 2 Điều 87 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, việc trông nom, chăm sóc con sẽ được giao cho người giám hộ trong các tình huống sau:
- Cả cha và mẹ đều bị Tòa án hạn chế quyền đối với con chưa thành niên.
- Người cha hoặc mẹ còn lại không bị hạn chế quyền nhưng không đủ điều kiện kinh tế, sức khỏe hoặc đạo đức để thực hiện quyền, nghĩa vụ đối với con.
- Một bên bị hạn chế quyền và chưa xác định được bên còn lại.
3. Thứ tự ưu tiên người giám hộ đương nhiên theo Bộ luật Dân sự
Khi không thể giao con cho cha hoặc mẹ, Tòa án sẽ xem xét đến người giám hộ đương nhiên. Theo quy định tại Điều 52 Bộ luật dân sự 2015, thứ tự ưu tiên được xác định như sau:
- Anh ruột, chị ruột: Anh cả hoặc chị cả sẽ là người giám hộ đầu tiên. Nếu không đủ điều kiện thì anh, chị ruột tiếp theo sẽ đảm nhận.
- Ông bà nội, ông bà ngoại: Nếu không có anh chị ruột hoặc họ không đủ điều kiện, ông bà nội hoặc ông bà ngoại sẽ là người giám hộ đương nhiên.
- Bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột hoặc dì ruột: Đây là cấp độ tiếp theo nếu các đối tượng trên đều không thể thực hiện việc giám hộ.
4. Ông bà có thể giành quyền nuôi cháu từ mẹ/cha còn sống không?
Đây là vấn đề thực tế rất hay xảy ra khi ông bà cho rằng người cha/mẹ còn lại không đủ tốt để nuôi cháu. Tuy nhiên, để giành được quyền này, ông bà phải chứng minh được tại Tòa án rằng người cha/mẹ đó thuộc trường hợp "không đủ điều kiện để thực hiện quyền, nghĩa vụ đối với con" theo quy định pháp luật.
"Vợ, chồng thỏa thuận về người trực tiếp nuôi con, nghĩa vụ, quyền của mỗi bên sau khi ly hôn đối với con; trường hợp không thỏa thuận được thì Tòa án quyết định giao con cho một bên trực tiếp nuôi căn cứ vào quyền lợi về mọi mặt của con; nếu con từ đủ 07 tuổi trở lên thì phải xem xét nguyện vọng của con."
(Trích khoản 2 Điều 81 Luật Hôn nhân và gia đình 2014)
Đặc biệt, nếu trẻ đã từ đủ 07 tuổi trở lên, Tòa án bắt buộc phải xem xét nguyện vọng của trẻ. Nếu trẻ bày tỏ mong muốn được ở với ông bà và ông bà chứng minh được điều kiện nuôi dưỡng tốt hơn hẳn so với cha/mẹ, Tòa án có thể xem xét giao quyền nuôi dưỡng để đảm bảo lợi ích tốt nhất cho sự phát triển của trẻ.
Tóm lại, quyền nuôi con sau khi một bên qua đời trước hết vẫn thuộc về người cha hoặc mẹ còn lại. Ông bà chỉ có thể can thiệp khi có căn cứ rõ ràng về việc cha/mẹ không đủ khả năng nuôi dưỡng hoặc theo nguyện vọng chính đáng của trẻ đã đủ tuổi nhận thức.
Trên đây là nội dung tư vấn chuyên sâu về quyền nuôi con khi cha hoặc mẹ qua đời sau ly hôn dựa trên các quy định pháp luật hiện hành. Nếu quý khách cần hỗ trợ thực hiện thủ tục giành quyền nuôi con hoặc xác định người giám hộ, hãy liên hệ với các chuyên gia pháp lý để được hướng dẫn chi tiết.