Sáng ngày 19/5/2005, tại kỳ họp thứ 7, Quốc hội khóa XI đã chính thức biểu quyết thông qua Bộ luật Dân sự 2005 với 373 phiếu tán thành (đạt tỷ lệ 75,51%). Đây là một sự kiện lập pháp quan trọng, bởi đây là bộ luật lớn nhất chỉ sau Hiến pháp, có tầm ảnh hưởng sâu rộng đến mọi mặt đời sống kinh tế - xã hội và từng cá nhân trong cộng đồng.
Bước ngoặt quan trọng trong đời sống pháp lý dân sự
Việc thông qua Bộ luật Dân sự 2005 không chỉ đơn thuần là việc sửa đổi một văn bản luật, mà là sự kế thừa và phát triển những giá trị từ Bộ luật Dân sự 1995, đồng thời bổ sung nhiều quy định mới nhằm đáp ứng yêu cầu của thực tiễn đời sống và tiến trình hội nhập quốc tế. Bộ luật mới này tập trung vào việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, pháp nhân, tạo hành lang pháp lý an toàn cho các giao dịch dân sự.
Quyền nhân thân và những quy định mới về hiến xác, bộ phận cơ thể
Một trong những nội dung nhận được sự quan tâm lớn của các đại biểu Quốc hội là quy định về việc hiến xác và bộ phận cơ thể người. Trước đó, trong quá trình thảo luận, đã có nhiều luồng ý kiến khác nhau về việc liệu có cần sự đồng ý của người thân thích hay không. Tuy nhiên, tiếp thu ý kiến của các đại biểu, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã quyết định chỉ quy định những nguyên tắc chung nhất trong Bộ luật Dân sự. Các vấn đề cụ thể về trình tự, thủ tục sẽ được giao cho pháp luật chuyên ngành điều chỉnh để đảm bảo tính khả thi và phù hợp với đạo đức, truyền thống văn hóa.
Xác định lại giới tính - Ghi nhận quyền con người dưới góc độ y học
Lần đầu tiên, quyền xác định lại giới tính được ghi nhận chính thức trong văn bản luật. Theo đó, cá nhân có quyền xác định lại giới tính trong trường hợp bị khuyết tật bẩm sinh hoặc giới tính chưa định hình chính xác cần có sự can thiệp của y học. Quy định này đã nhận được sự ủng hộ của 365 đại biểu (74,7%), thể hiện cái nhìn nhân văn và tiến bộ của pháp luật Việt Nam đối với những trường hợp đặc biệt trong xã hội.
Bảo vệ quyền hình ảnh cá nhân và lợi ích công cộng
Về quyền đối với hình ảnh, Bộ luật Dân sự 2005 xác định nguyên tắc chung là việc sử dụng hình ảnh cá nhân phải được sự đồng ý của người đó. Tuy nhiên, để hài hòa lợi ích, Bộ luật cũng bổ sung trường hợp sử dụng hình ảnh vì lợi ích Nhà nước, lợi ích công cộng thì không phải xin phép, nhưng tuyệt đối nghiêm cấm các hành vi xâm phạm danh dự, nhân phẩm của người có hình ảnh.
Thừa nhận tính pháp lý của giao dịch "Họ, hụi, biêu, phường"
Đáp ứng thực tế tồn tại lâu đời trong nhân dân, Bộ luật đã dành không gian pháp lý cho hình thức "họ" (hụi, biêu, phường). Mục đích chính của giao dịch này được xác định là để tương trợ trong nhân dân. Pháp luật nghiêm cấm việc tổ chức họ dưới hình thức cho vay nặng lãi, nhằm bảo vệ người dân trước các rủi ro biến tướng của hình thức này.
Hướng tới Luật Bồi thường Nhà nước
Liên quan đến trách nhiệm bồi thường thiệt hại do người có thẩm quyền của cơ quan tiến hành tố tụng gây ra, Quốc hội thống nhất ghi nhận nguyên tắc chung trong Bộ luật Dân sự. Các chi tiết về mức bồi thường và trách nhiệm cụ thể sẽ được quy định tại Luật Bồi thường Nhà nước - dự án luật đã được đưa vào chương trình xây dựng pháp luật của Quốc hội khóa XI.
Hiệu lực thi hành và sự thay thế Bộ luật Dân sự 1995
Cùng với việc thông qua Bộ luật, Quốc hội cũng đã thông qua Nghị quyết số 45/2005/NQ-QH11 về việc thi hành Bộ luật Dân sự. Theo đó:
- Bộ luật Dân sự 2005 chính thức có hiệu lực từ ngày 01/01/2006.
- Thay thế hoàn toàn Bộ luật Dân sự 1995.
- Pháp lệnh Hợp đồng kinh tế 1989 cũng sẽ hết hiệu lực kể từ ngày 01/01/2006.
Việc ban hành Bộ luật Dân sự mới là một bước tiến dài, tạo nền tảng vững chắc cho các quan hệ dân sự trong thời kỳ mới, góp phần thúc đẩy sự phát triển bền vững của đất nước.