Việc ban hành Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội và Hội đồng nhân dân 2025 (số 121/2025/QH15) là một dấu mốc quan trọng trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Một trong những nội dung cốt lõi, trực tiếp tác động đến tính hiệu lực, hiệu quả của công tác giám sát chính là quy định về trách nhiệm báo cáo định kỳ của các chủ thể giám sát tại Điều 12, chính thức áp dụng từ ngày 01/3/2026.
Trách nhiệm báo cáo của các cơ quan Trung ương: Minh bạch từ thượng tầng
Theo quy định mới, hệ thống báo cáo tại cấp Trung ương được thiết kế chặt chẽ, đảm bảo mọi hoạt động giám sát đều phải được tổng hợp và công khai. Cụ thể:
- Quốc hội: Theo khoan 1 Điều 12, Quốc hội có trách nhiệm báo cáo cử tri cả nước về hoạt động giám sát tối cao thông qua các phương tiện thông tin đại chúng và hoạt động tiếp xúc cử tri. Điều này giúp người dân nắm bắt được những vấn đề lớn của đất nước đang được giám sát như thế nào.
- Ủy ban Thường vụ Quốc hội: Đóng vai trò trung tâm trong việc điều phối, có trách nhiệm báo cáo Quốc hội về kết quả thực hiện chương trình giám sát của Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội và các cơ quan liên quan theo quy định tại khoan 2 Điều 12.
- Hội đồng Dân tộc và các Ủy ban: Phải báo cáo trực tiếp lên Quốc hội và Ủy ban Thường vụ Quốc hội về kết quả giám sát chuyên môn, đảm bảo tính chuyên sâu và kịp thời (khoan 3 Điều 12).
Đặc biệt, vai trò của từng cá nhân Đại biểu Quốc hội cũng được đề cao. Đại biểu không chỉ báo cáo kết quả giám sát cá nhân với Đoàn đại biểu Quốc hội mà còn phải trực tiếp thông tin đến cử tri địa phương nơi mình ứng cử, tạo nên một vòng lặp thông tin khép kín và minh bạch.
Cơ chế báo cáo tại địa phương: Tăng cường sự giám sát của nhân dân
Tại cấp địa phương, Luật 2025 đặt ra những yêu cầu rất cụ thể nhằm tránh tình trạng giám sát "hình thức". Hội đồng nhân dân (HĐND) các cấp phải thực hiện báo cáo cử tri địa phương về hoạt động giám sát của mình thông qua báo đài và tiếp xúc cử tri (khoan 6 Điều 12).
Cơ cấu báo cáo tại địa phương bao gồm:
- Thường trực HĐND: Báo cáo HĐND về kết quả thực hiện chương trình giám sát của HĐND, các Ban và cả kết quả giám sát của Tổ đại biểu HĐND (khoan 7 Điều 12).
- Tổ đại biểu HĐND: Có trách nhiệm báo cáo về các vấn đề cụ thể được giao giám sát, đồng thời báo cáo về kết quả thực hiện chương trình giám sát của từng đại biểu trong Tổ (khoan 9 Điều 12).
Quy định này buộc các đại biểu dân cử phải thực sự sâu sát với thực tế, bởi mọi kết quả giám sát đều phải được báo cáo rõ ràng trước cơ quan dân cử và cử tri, không thể né tránh hay làm hời hợt.
Ý nghĩa của việc siết chặt quy định báo cáo từ năm 2026
Việc luật hóa chi tiết trách nhiệm báo cáo tại Điều 12 không đơn thuần là một thủ tục hành chính. Đây là công cụ để:
"1. Quốc hội báo cáo cử tri cả nước về hoạt động giám sát tối cao của mình thông qua phương tiện thông tin đại chúng và hoạt động tiếp xúc cử tri của đại biểu Quốc hội."
Cơ chế này giúp nhân dân thực hiện quyền kiểm tra, giám sát ngược lại đối với các cơ quan quyền lực nhà nước. Khi các báo cáo được công khai, cử tri có thể đánh giá được năng lực và trách nhiệm của đại biểu mà mình đã bầu ra. Đồng thời, nó tạo áp lực tích cực để các cơ quan chịu sự giám sát phải thực hiện nghiêm túc các kiến nghị, kết luận sau giám sát.
Các cơ quan, tổ chức và cá nhân có liên quan cần chủ động rà soát, xây dựng quy trình báo cáo khoa học để sẵn sàng đáp ứng các tiêu chuẩn mới khi Luật chính thức có hiệu lực vào ngày 01/3/2026.