Cú bắt tay "tỷ đô" và nghi vấn độc quyền thị trường taxi công nghệ
Thương vụ Grab mua lại Uber gây xôn xao dư luận và giới chức trách Việt Nam năm 2018 (ảnh minh họa)
Vào thời điểm cuối tháng 3/2018, thị trường vận tải công nghệ tại Đông Nam Á nói chung và Việt Nam nói riêng đã chứng kiến một cơn địa chấn khi Uber chính thức xác nhận bán lại toàn bộ hoạt động kinh doanh cho đối thủ trực tiếp là Grab. Đổi lại, Uber sẽ nắm giữ 27,5% cổ phần trong thực thể sau sáp nhập. Tuy nhiên, niềm vui "về chung một nhà" của hai ông lớn này nhanh chóng bị phủ bóng bởi các rào cản pháp lý về cạnh tranh.
Ngay sau khi thương vụ được công bố, Cục Cạnh tranh và Bảo vệ người tiêu dùng (Bộ Công Thương) đã nhanh chóng vào cuộc. Sau quá trình điều tra sơ bộ, cơ quan này đã chính thức ra quyết định điều tra vụ việc tập trung kinh tế giữa Grab và Uber. Kết quả sơ bộ cho thấy, thị phần kết hợp của hai doanh nghiệp này trên thị trường liên quan có dấu hiệu vượt ngưỡng cho phép, đe dọa trực tiếp đến môi trường cạnh tranh lành mạnh.
Ngưỡng 50% thị phần: "Lằn ranh đỏ" của Luật Cạnh tranh 2004
Tại thời điểm năm 2018, mọi hoạt động tập trung kinh tế tại Việt Nam đều phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định tại Luật Cạnh tranh 2004. Một trong những quy định khắt khe nhất nằm ở vấn đề kiểm soát thị phần sau sáp nhập.
Cụ thể, Điều 18 của văn bản này nêu rõ:
"Cấm tập trung kinh tế nếu thị phần kết hợp của các doanh nghiệp tham gia tập trung kinh tế chiếm trên 50% trên thị trường liên quan, trừ trường hợp quy định tại Điều 19 của Luật này hoặc trường hợp doanh nghiệp sau khi thực hiện tập trung kinh tế vẫn thuộc loại doanh nghiệp nhỏ và vừa theo quy định của pháp luật."
Với việc Uber rút lui hoàn toàn và chuyển giao khách hàng cũng như đối tác tài xế sang cho Grab, giới chuyên gia nhận định Grab gần như độc chiếm thị trường taxi công nghệ. Nếu kết quả điều tra chính thức xác nhận con số này vượt quá 50%, thương vụ này sẽ bị coi là hành vi bị cấm.
Các chuyên gia pháp lý đang phân tích kỹ lưỡng các điều khoản về tập trung kinh tế (ảnh minh họa)
Án phạt tài chính lên đến hàng trăm tỷ đồng
Nếu bị kết luận vi phạm, hình phạt đầu tiên và trực tiếp nhất mà Grab phải đối mặt chính là phạt tiền. Theo quy định tại Điều 118 về mức phạt tiền đối với hành vi vi phạm pháp luật về cạnh tranh:
"Đối với hành vi vi phạm quy định về thỏa thuận hạn chế cạnh tranh, lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường, lạm dụng vị trí độc quyền hoặc tập trung kinh tế, cơ quan có thẩm quyền xử phạt có thể phạt tiền tối đa đến 10% tổng doanh thu của tổ chức, cá nhân vi phạm trong năm tài chính trước năm thực hiện hành vi vi phạm."
Điều này đồng nghĩa với việc Grab có thể bị truy thu và phạt tới 10% tổng doanh thu của năm 2017. Với quy mô hoạt động khổng lồ của Grab tại Việt Nam, con số này chắc chắn sẽ là một đòn giáng mạnh vào tài chính của doanh nghiệp này.
Kịch bản xấu nhất: Buộc chia tách doanh nghiệp
Không chỉ dừng lại ở việc phạt tiền, Luật Cạnh tranh 2004 còn quy định các biện pháp khắc phục hậu quả cực kỳ nghiêm khắc nhằm khôi phục lại trật tự thị trường. Tại khoản 3 Điều 117, các biện pháp này bao gồm:
- Cơ cấu lại doanh nghiệp lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường;
- Chia, tách doanh nghiệp đã sáp nhập, hợp nhất; buộc bán lại phần doanh nghiệp đã mua;
- Cải chính công khai;
- Loại bỏ những điều khoản vi phạm pháp luật ra khỏi hợp đồng hoặc giao dịch kinh doanh.
Đại diện Ban Pháp chế của Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho rằng, việc buộc Grab phải chia tách hoặc bán lại phần thị phần đã mua từ Uber là một kịch bản hoàn toàn có thể xảy ra nếu cơ quan quản lý muốn bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và ngăn chặn sự độc quyền. Tuy nhiên, đây là một biện pháp chưa có tiền lệ tại Việt Nam, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ và hướng dẫn chi tiết từ các cơ quan chức năng để đảm bảo tính thực thi.
Hiện tại, dư luận và các đối thủ cạnh tranh đang nín thở chờ đợi kết luận cuối cùng từ Hội đồng Cạnh tranh. Kết quả của vụ việc này không chỉ quyết định số phận của Grab tại Việt Nam mà còn là bài học đắt giá cho các tập đoàn đa quốc gia khi thực hiện các thương vụ M&A (mua bán và sáp nhập) xuyên biên giới.