Kể từ ngày 01/01/2017, Bộ luật Dân sự 2015 chính thức có hiệu lực thi hành, đánh dấu một bước tiến quan trọng trong việc hoàn thiện hệ thống pháp luật dân sự Việt Nam. Với nhiều quy định mang tính đột phá, bộ luật này không chỉ kế thừa những giá trị cốt lõi mà còn bổ sung nhiều nội dung mới nhằm tương thích với thực tiễn đời sống và bảo vệ quyền con người một cách toàn diện hơn.
1. Chính thức cho phép chuyển đổi giới tính
Một trong những điểm nhân văn và tiến bộ nhất của Bộ luật Dân sự 2015 chính là việc thừa nhận quyền chuyển đổi giới tính. Theo quy định tại Điều 37:
"Việc chuyển đổi giới tính được thực hiện theo quy định của luật. Cá nhân đã chuyển đổi giới tính có quyền, nghĩa vụ đăng ký thay đổi hộ tịch theo quy định của pháp luật về hộ tịch; có quyền nhân thân phù hợp với giới tính đã được chuyển đổi theo quy định của Bộ luật này và luật khác có liên quan."
Quy định này mở ra cơ hội cho những người mong muốn sống đúng với giới tính thật của mình được pháp luật bảo vệ và công nhận về mặt nhân thân.
2. Giới hạn mức lãi suất thỏa thuận không quá 20%/năm
Để tránh tình trạng cho vay nặng lãi và bảo vệ bên yếu thế trong giao dịch dân sự, Điều 468 quy định mức lãi suất vay do các bên thỏa thuận nhưng không được vượt quá 20%/năm của khoản tiền vay. Nếu các bên thỏa thuận vượt quá mức này thì phần lãi suất vượt quá sẽ không có hiệu lực pháp luật.
3. Pháp nhân có quyền làm người giám hộ
Khác với quy định cũ chỉ cho phép cá nhân làm người giám hộ, Điều 50 của bộ luật mới đã mở rộng đối tượng này sang cả pháp nhân. Điều kiện để pháp nhân làm người giám hộ bao gồm việc có năng lực pháp luật dân sự phù hợp và có các điều kiện cần thiết để thực hiện quyền, nghĩa vụ của người giám hộ.
4. Xác lập quyền hưởng dụng đối với tài sản
Lần đầu tiên, khái niệm "Quyền hưởng dụng" được quy định cụ thể tại Điều 159. Đây là quyền của một chủ thể được khai thác công dụng và hưởng hoa lợi, lợi tức từ tài sản thuộc sở hữu của người khác trong một thời hạn nhất định, giúp tối ưu hóa giá trị sử dụng của tài sản trong xã hội.
5. Kéo dài thời hiệu khởi kiện về hợp đồng và bồi thường thiệt hại
Nhằm tạo điều kiện thuận lợi hơn cho người dân trong việc bảo vệ quyền lợi, thời hiệu khởi kiện đã được tăng lên. Theo Điều 429 và Điều 588, thời hiệu khởi kiện yêu cầu giải quyết tranh chấp hợp đồng và bồi thường thiệt hại đều là 03 năm (thay vì 02 năm như trước đây).
6. Quy định rõ thời điểm xác lập quyền sở hữu
Điều 161 quy định chi tiết về thời điểm xác lập quyền sở hữu. Trong trường hợp luật không quy định và các bên không có thỏa thuận, thời điểm xác lập quyền sở hữu là thời điểm tài sản được chuyển giao thực tế cho bên có quyền hoặc người đại diện của họ.
7. Thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản
Đây là một quy định rất thực tế tại Điều 420. Khi hoàn cảnh thay đổi do nguyên nhân khách quan mà các bên không thể lường trước, bên bị ảnh hưởng có quyền yêu cầu đàm phán lại hợp đồng để đảm bảo tính công bằng và khả thi trong thực hiện giao dịch.
8. Thứ tự ưu tiên thanh toán trong thừa kế
Khi thực hiện phân chia di sản, các nghĩa vụ tài sản phải được thanh toán theo thứ tự ưu tiên quy định tại Điều 658. Trong đó, chi phí mai táng và tiền cấp dưỡng còn thiếu luôn được ưu tiên hàng đầu trước khi thanh toán các khoản nợ khác.
9. Thời hiệu thừa kế được quy định cụ thể và dài hơn
Theo Điều 623, thời hiệu để người thừa kế yêu cầu chia di sản là 30 năm đối với bất động sản và 10 năm đối với động sản. Đây là một thay đổi lớn giúp giải quyết triệt để các tranh chấp tài sản kéo dài qua nhiều thế hệ.
10. Nới lỏng điều kiện đối với người lập di chúc
Người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi có thể lập di chúc nếu được cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý. Đối với người thành niên, điều kiện tiên quyết là sự minh mẫn, sáng suốt và hoàn toàn tự nguyện, không bị ép buộc hay lừa dối khi định đoạt tài sản của mình.
Trên đây là tổng hợp những điểm mới cốt lõi của Bộ luật Dân sự 2015. Việc nắm vững các quy định này sẽ giúp cá nhân và tổ chức chủ động hơn trong việc xác lập và bảo vệ các quyền dân sự của mình trong đời sống hàng ngày.