Trong bối cảnh các kỳ nghỉ lễ lớn như 30/4 và 1/5 đang đến gần (tính tại thời điểm tháng 4/2022), vấn đề huy động nhân sự làm việc xuyên lễ trở thành tâm điểm chú ý của cả doanh nghiệp và người lao động. Mặc dù nhu cầu sản xuất, kinh doanh tăng cao là thực tế khách quan, nhưng việc bắt ép nhân viên đi làm mà không có sự đồng ý có thể khiến doanh nghiệp đối mặt với những án phạt hành chính nặng nề.
1. Người lao động có bắt buộc phải đi làm vào ngày lễ, Tết?
Theo quy định tại Điều 112 Bộ luật Lao động 2019, người lao động được nghỉ làm việc và hưởng nguyên lương trong các ngày lễ, Tết theo quy định. Đây là quyền lợi cơ bản nhằm đảm bảo thời gian tái tạo sức lao động và sum họp gia đình.
Việc đi làm vào những ngày này được xác định là hình thức làm thêm giờ. Tuy nhiên, để huy động nhân sự làm thêm, doanh nghiệp phải tuân thủ nghiêm ngặt các điều kiện tại Điều 107 Bộ luật Lao động 2019. Cụ thể:
- Phải được sự đồng ý của người lao động: Đây là điều kiện tiên quyết. Doanh nghiệp không được đơn phương ra lệnh điều động nếu người lao động không tự nguyện.
- Giới hạn thời gian: Tổng số giờ làm thêm không được quá 50% số giờ làm việc bình thường trong ngày và đảm bảo các giới hạn theo tháng, theo năm.
Như vậy, về nguyên tắc, người lao động không bắt buộc phải đi làm ngày lễ. Mọi sự huy động từ phía người sử dụng lao động đều phải dựa trên tinh thần thỏa thuận và tự nguyện.
2. Những trường hợp đặc biệt không được từ chối làm thêm giờ
Mặc dù quyền nghỉ lễ được bảo vệ, nhưng pháp luật cũng quy định các trường hợp ngoại lệ vì lợi ích chung của cộng đồng và quốc gia. Tại Điều 108 Bộ luật Lao động 2019, người lao động không được từ chối làm thêm giờ trong các tình huống sau:
"1. Thực hiện lệnh động viên, huy động bảo đảm nhiệm vụ quốc phòng, an ninh theo quy định của pháp luật; 2. Thực hiện các công việc nhằm bảo vệ tính mạng con người, tài sản của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong phòng ngừa, khắc phục hậu quả thiên tai, hỏa hoạn, dịch bệnh nguy hiểm và thảm họa..."
Trong các tình huống khẩn cấp này, mệnh lệnh của người sử dụng lao động có tính chất bắt buộc để đảm bảo an toàn chung.
3. Mức xử phạt khi ép nhân viên đi làm ngày lễ trái quy định
Nếu không thuộc các trường hợp khẩn cấp nêu trên mà doanh nghiệp vẫn cố tình bắt ép, đe dọa hoặc kỷ luật nhân viên vì không đi làm ngày lễ, hành vi này sẽ bị xử lý hành chính theo Nghị định 12/2022/NĐ-CP (có hiệu lực từ đầu năm 2022).
Căn cứ khoản 3 Điều 18 Nghị định 12/2022/NĐ-CP, mức phạt tiền được quy định như sau:
- Đối với cá nhân người sử dụng lao động: Phạt tiền từ 20.000.000 đồng đến 25.000.000 đồng.
- Đối với tổ chức (doanh nghiệp): Mức phạt gấp đôi, từ 40.000.000 đồng đến 50.000.000 đồng.
Đây là mức phạt tương đối cao, đủ sức răn đe đối với các đơn vị có ý định vi phạm quyền nghỉ ngơi của người lao động.
4. Người lao động cần làm gì khi bị ép buộc?
Khi rơi vào tình huống bị bắt ép đi làm ngày lễ trái với ý muốn và quy định pháp luật, người lao động có thể thực hiện các bước sau để bảo vệ mình:
- Đối thoại trực tiếp: Trình bày rõ quy định của Bộ luật Lao động 2019 về quyền nghỉ lễ và sự cần thiết của việc thỏa thuận làm thêm giờ.
- Khiếu nại, tố cáo: Nếu đối thoại không thành công, người lao động có quyền gửi đơn tố cáo hành vi vi phạm đến Chánh thanh tra Sở Lao động - Thương binh và Xã hội nơi doanh nghiệp đặt trụ sở.
Quy trình giải quyết tố cáo sẽ được thực hiện theo quy định tại Nghị định 24/2018/NĐ-CP. Cơ quan chức năng sẽ tiến hành thanh tra, xác minh và xử phạt nếu phát hiện sai phạm, đồng thời yêu cầu doanh nghiệp đảm bảo quyền lợi cho nhân viên.
Việc nắm vững các quy định pháp luật không chỉ giúp người lao động tự bảo vệ mình mà còn giúp doanh nghiệp xây dựng môi trường làm việc văn minh, tuân thủ pháp luật, tránh những rủi ro pháp lý không đáng có trong các dịp lễ, Tết.