Những ngày đầu năm 2020, dư luận cả nước không khỏi ngỡ ngàng trước sự xuất hiện "thần tốc" của Nghị định 100/2019/NĐ-CP. Được ký ban hành vào ngày 30/12/2019, nhưng chỉ đúng 2 ngày sau, tức ngày 01/01/2020, văn bản này đã chính thức có hiệu lực thi hành với những mức phạt nồng độ cồn cực kỳ nghiêm khắc. Câu hỏi đặt ra là: Tại sao một văn bản quan trọng như vậy lại có hiệu lực nhanh đến thế, trong khi thông thường phải mất ít nhất 45 ngày?
Quy trình "rút gọn" – Cánh cửa pháp lý cho sự thần tốc
Theo quy định thông thường tại khoản 1 Điều 151 Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật 2015, thời điểm có hiệu lực của văn bản quy phạm pháp luật của cơ quan nhà nước trung ương không được sớm hơn 45 ngày kể từ ngày thông qua hoặc ký ban hành. Nếu áp dụng đúng quy tắc này, Nghị định 100/2019/NĐ-CP đáng lẽ phải đợi đến giữa tháng 02/2020 mới có thể thực thi.
Tuy nhiên, pháp luật Việt Nam cũng dự liệu những trường hợp cấp bách. Tại khoản 2 Điều 151 của Luật này đã mở ra một ngoại lệ quan trọng:
Văn bản quy phạm pháp luật được ban hành theo trình tự, thủ tục rút gọn thì có thể có hiệu lực kể từ ngày thông qua hoặc ký ban hành, đồng thời phải được đăng ngay trên Cổng thông tin điện tử của cơ quan ban hành và phải được đưa tin trên phương tiện thông tin đại chúng...
Như vậy, việc Nghị định 100/2019/NĐ-CP có hiệu lực sau 2 ngày là hoàn toàn đúng quy trình pháp lý khi được Chính phủ lựa chọn ban hành theo trình tự rút gọn để đáp ứng yêu cầu thực tiễn.
Sứ mệnh lấp đầy "khoảng trống" pháp luật về nồng độ cồn
Lý do thực sự đằng sau sự vội vã này chính là sự ra đời của Luật Phòng, chống tác hại của rượu, bia 2019. Đạo luật này có hiệu lực từ ngày 01/01/2020, thiết lập một nguyên tắc cứng rắn: Đã uống rượu bia thì không lái xe.
Trước đó, Luật Giao thông đường bộ 2008 và Nghị định 46/2016/NĐ-CP vẫn cho phép người đi xe máy có một ngưỡng nồng độ cồn nhất định (dưới 50 mg/100 ml máu hoặc 0,25 mg/1l khí thở) và chưa có chế tài đối với người đi xe đạp uống rượu bia.
Nếu Nghị định 100 không có hiệu lực cùng lúc với Luật Phòng, chống tác hại của rượu, bia 2019, chúng ta sẽ rơi vào tình trạng "luật cấm nhưng không có chế tài xử phạt". Điều này không chỉ làm giảm tính nghiêm minh của pháp luật mà còn gây khó khăn cho lực lượng chức năng trong việc kiểm soát tai nạn giao thông do rượu bia gây ra trong dịp Tết Nguyên đán 2020 đang cận kề.
Tính minh bạch và trách nhiệm thực thi
Thực tế, việc ban hành văn bản theo trình tự rút gọn không phải là hiếm. Trước đó, Nghị định 87/2019/NĐ-CP về phòng chống rửa tiền hay Nghị định 72/2019/NĐ-CP về quy hoạch xây dựng cũng từng có hiệu lực ngay trong ngày ký. Điều này cho thấy sự linh hoạt của Chính phủ trong việc điều hành và hoàn thiện thể chế.
Việc Nghị định 100 có hiệu lực tức thì đã tạo ra một cú hích mạnh mẽ, thay đổi thói quen của hàng triệu người tham gia giao thông. Dù có những ý kiến trái chiều về việc thời gian phổ biến quá ngắn, nhưng xét về góc độ pháp lý và lợi ích cộng đồng, đây là một quyết định quyết đoán và cần thiết.
Tóm lại, sự "thần tốc" của Nghị định 100/2019/NĐ-CP không hề sai quy trình. Nó là kết quả của sự phối hợp nhịp nhàng giữa các cơ quan lập pháp và hành pháp nhằm bảo vệ tính mạng, sức khỏe của người dân trước hiểm họa từ ma men trên đường phố.