Trong nỗ lực nâng cao ý thức chấp hành pháp luật của người tham gia giao thông và hiện đại hóa công tác quản lý tài xế, Bộ Công an đã đưa ra một đề xuất mang tính bước ngoặt trong Dự thảo Luật Bảo đảm trật tự, an toàn giao thông đường bộ. Theo đó, khái niệm "điểm bằng lái" – một hình thức quản lý tiên tiến đã được áp dụng thành công tại nhiều quốc gia phát triển như Mỹ, Anh, Đức hay Trung Quốc – đang được kỳ vọng sẽ tạo ra sự thay đổi căn bản trong văn hóa giao thông tại Việt Nam.
Cơ chế vận hành: 12 điểm và hệ thống quản lý số hóa
Tại Điều 62 của Dự thảo Luật Bảo đảm trật tự, an toàn giao thông đường bộ (phiên bản lấy ý kiến tháng 6/2020), cơ quan soạn thảo đề xuất quy định cụ thể về hệ thống điểm của Giấy phép lái xe. Cụ thể:
"Giấy phép lái xe có tổng điểm là 12 điểm. Giấy phép lái xe bị trừ điểm khi người điều khiển phương tiện vi phạm pháp luật về trật tự, an toàn giao thông đường bộ. Dữ liệu về điểm trừ sẽ được cập nhật về hệ thống cơ sở dữ liệu ngay sau khi hình thức xử phạt có hiệu lực."
Điểm khác biệt lớn nhất của đề xuất này so với việc bấm lỗ bằng lái trước đây chính là tính minh bạch và công nghệ. Thay vì các dấu vết vật lý trên thẻ nhựa, mọi thông tin vi phạm sẽ được số hóa. Khi tài xế vi phạm các lỗi nằm trong danh mục bị trừ điểm, hệ thống sẽ tự động ghi nhận và trừ điểm tương ứng trên tài khoản quản lý của tài xế đó.
Hệ quả khi hết điểm: Nếu tài xế để mất hết 12 điểm trong vòng một năm, Giấy phép lái xe sẽ mặc nhiên không còn hiệu lực. Để được cấp lại bằng mới, người lái xe buộc phải chờ ít nhất 06 tháng, sau đó phải đăng ký học và thi sát hạch lại như trường hợp cấp bằng lần đầu. Đây được xem là biện pháp răn đe mạnh mẽ, buộc tài xế phải cân nhắc kỹ trước mỗi hành vi vi phạm.
Danh mục các lỗi vi phạm dự kiến bị trừ điểm
Dự thảo Luật không chỉ đưa ra con số 12 điểm mà còn chi tiết hóa các nhóm hành vi vi phạm sẽ bị áp dụng hình thức phạt tiền đi kèm trừ điểm. Dưới đây là tổng hợp các nhóm lỗi điển hình theo quy định tại Điều 77 của dự thảo:
1. Nhóm lỗi về hành vi điều khiển và thiết bị
- Sử dụng điện thoại di động, thiết bị âm thanh (trừ thiết bị trợ thính) khi đang lái xe.
- Buông cả hai tay, dùng chân điều khiển xe, nằm trên yên xe khi đang chạy (đối với xe mô tô).
- Sử dụng chân chống quệt xuống đường khi xe đang chạy.
2. Nhóm lỗi về quy tắc giao thông cơ bản
- Đi ngược chiều của đường một chiều hoặc đường có biển "Cấm đi ngược chiều".
- Đi không đúng phần đường, làn đường quy định hoặc băng qua dải phân cách cố định.
- Không chấp hành hiệu lệnh của đèn tín hiệu giao thông hoặc người điều khiển giao thông.
- Dừng, đỗ xe sai quy định tại các vị trí nguy hiểm như: trên cầu, gầm cầu vượt, đoạn đường cong, đầu dốc bị che khuất tầm nhìn.
3. Nhóm lỗi về tốc độ và tải trọng
- Xe ô tô chạy quá tốc độ quy định từ trên 10 km/h đến 35 km/h.
- Xe mô tô, xe gắn máy chạy quá tốc độ trên 10 km/h đến 20 km/h.
- Xe chở khách vượt quá số người quy định từ 50% đến 100%.
- Xe chở hàng vượt quá trọng tải cho phép từ 50% đến 150%.
4. Nhóm lỗi về giấy tờ và trách nhiệm khi xảy ra tai nạn
- Điều khiển xe không có giấy đăng ký hoặc giấy đăng ký đã hết hạn.
- Sử dụng biển số giả, biển số không do cơ quan có thẩm quyền cấp.
- Liên quan trực tiếp đến tai nạn giao thông mà không dừng lại, giữ nguyên hiện trường hoặc không tham gia cấp cứu người bị nạn.
Góc nhìn chuyên gia: Liệu có chồng chéo với hình thức tước bằng lái?
Nhiều ý kiến băn khoăn liệu việc trừ điểm có gây áp lực quá lớn khi đã có hình thức tước quyền sử dụng Giấy phép lái xe. Tuy nhiên, đại diện Bộ Công an cho biết, việc trừ điểm mang tính chất "nhắc nhở" và tạo cơ hội cho tài xế sửa sai. Nếu tài xế lái xe an toàn, không vi phạm trong một khoảng thời gian nhất định, số điểm có thể được phục hồi (theo các đề xuất bổ sung sau này).
Việc quản lý bằng điểm cũng giúp cơ quan chức năng đánh giá được "lịch sử" chấp hành luật của từng lái xe, từ đó có những biện pháp giáo dục hoặc xử lý phù hợp hơn thay vì chỉ phạt tiền rồi thôi. Đây là bước đi tất yếu trong lộ trình xây dựng Chính phủ số và xã hội giao thông văn minh.
Hiện tại, các cơ quan chức năng vẫn đang tiếp tục tiếp nhận ý kiến đóng góp của người dân và các chuyên gia để hoàn thiện dự thảo trước khi trình Quốc hội xem xét. Người dân có thể gửi góp ý thông qua Cổng thông tin điện tử của Chính phủ hoặc Bộ Công an.
Bài viết được thực hiện dựa trên bối cảnh pháp lý tại thời điểm tháng 6/2020.