Ngày 18/06/2020, tại Kỳ họp thứ 9, Quốc hội khóa XIV đã chính thức thông qua Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư 2020 (Luật PPP). Đây là lần đầu tiên Việt Nam có một khung pháp lý cấp Luật riêng biệt để điều chỉnh các hoạt động đầu tư PPP, thay vì chỉ dừng lại ở các Nghị định như trước đây. Sự ra đời của đạo luật này được kỳ vọng sẽ tháo gỡ những nút thắt về vốn, tạo niềm tin vững chắc cho các nhà đầu tư trong và ngoài nước tham gia vào các dự án hạ tầng trọng điểm.
1. Thu hẹp lĩnh vực đầu tư: Tập trung vào 5 mũi nhọn chiến lược
Thay vì dàn trải như trước, Điều 4 Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư 2020 đã khu trú lại chỉ còn 5 lĩnh vực trọng tâm được phép đầu tư theo phương thức PPP. Điều này thể hiện tư duy tập trung nguồn lực vào những ngành thiết yếu, có sức lan tỏa lớn đối với nền kinh tế:
- Giao thông vận tải: Đường bộ, đường sắt, đường thủy, hàng không.
- Lưới điện, nhà máy điện: Trừ các dự án độc quyền Nhà nước.
- Thủy lợi, cung cấp nước sạch, xử lý chất thải: Các hạ tầng thiết yếu cho đời sống.
- Y tế, giáo dục - đào tạo: Thu hút tư nhân vào dịch vụ công.
- Hạ tầng công nghệ thông tin: Đón đầu xu hướng chuyển đổi số.
Đặc biệt, Luật quy định quy mô tổng mức đầu tư tối thiểu thường là 200 tỷ đồng, riêng lĩnh vực y tế, giáo dục hoặc địa bàn khó khăn là 100 tỷ đồng, nhằm đảm bảo tính hiệu quả của mô hình PPP.
2. Công khai, minh bạch: Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia là 'trọng tâm'
Để xóa bỏ tình trạng "đi đêm" trong các dự án PPP, Điều 9 Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư 2020 yêu cầu bắt buộc phải công bố thông tin dự án trên Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia. Các thông tin từ chủ trương đầu tư, kết quả lựa chọn nhà đầu tư đến nội dung chính của hợp đồng đều phải được công khai để người dân và cộng đồng cùng giám sát.
3. Thiết lập 'hàng rào' pháp lý với 12 hành vi bị nghiêm cấm
Nhằm bảo vệ tài sản Nhà nước và lợi ích cộng đồng, Điều 10 Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư 2020 liệt kê chi tiết 12 hành vi bị cấm. Đáng chú ý là các hành vi như thông thầu, đưa nhận hối lộ, lợi dụng chức vụ quyền hạn để can thiệp bất hợp pháp vào dự án, hoặc gian lận hồ sơ tài liệu. Những quy định này tạo ra một môi trường cạnh tranh lành mạnh, sòng phẳng cho mọi nhà đầu tư.
4. Chuẩn hóa tư cách nhà đầu tư: Chuyên nghiệp và minh bạch tài chính
Luật PPP 2020 đặt ra những tiêu chuẩn khắt khe về tư cách hợp lệ của nhà đầu tư. Theo đó, nhà đầu tư phải có đăng ký hoạt động hợp pháp, hạch toán tài chính độc lập và không trong quá trình giải thể hay mất khả năng thanh toán. Đặc biệt, đối với các doanh nghiệp Nhà nước nắm giữ 100% vốn, Luật yêu cầu phải liên danh với nhà đầu tư tư nhân để tham dự thầu, nhằm đảm bảo tính khách quan và huy động tối đa nguồn lực xã hội.
5. Đa dạng hóa hình thức lựa chọn nhà đầu tư
Luật thống nhất các hình thức lựa chọn nhà đầu tư bao gồm: Đấu thầu rộng rãi (ưu tiên hàng đầu), Đàm phán cạnh tranh (cho các dự án công nghệ cao), và Chỉ định nhà đầu tư (chỉ áp dụng trong các trường hợp đặc biệt về an ninh quốc phòng hoặc cấp bách). Việc quy định rõ ràng các hình thức này giúp cơ quan Nhà nước linh hoạt nhưng vẫn đảm bảo tuân thủ pháp luật.
6. Mô hình doanh nghiệp dự án PPP: Linh hoạt và độc lập
Sau khi trúng thầu, nhà đầu tư phải thành lập doanh nghiệp dự án PPP theo mô hình công ty trách nhiệm hữu hạn hoặc công ty cổ phần không phải là công ty đại chúng. Doanh nghiệp này có mục đích duy nhất là thực hiện dự án PPP, giúp tách bạch tài chính và trách nhiệm pháp lý, tạo điều kiện thuận lợi cho việc huy động vốn và quản lý vận hành.
7. Cơ chế chia sẻ doanh thu: 'Phao cứu sinh' cho nhà đầu tư
Đây là điểm mới mang tính đột phá nhất của Luật PPP 2020. Lần đầu tiên, cơ chế chia sẻ phần tăng, giảm doanh thu được luật hóa. Khi doanh thu thực tế đạt trên 125% phương án tài chính, nhà đầu tư chia sẻ với Nhà nước phần tăng thêm. Ngược lại, nếu doanh thu thấp hơn 75% do lỗi quy hoạch hoặc chính sách, Nhà nước sẽ chia sẻ rủi ro với nhà đầu tư. Cơ chế này giúp nhà đầu tư yên tâm hơn khi rót vốn vào các dự án dài hạn có nhiều biến động.
Lời kết: Với những thay đổi căn bản và tiến bộ, Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư 2020 không chỉ là công cụ quản lý mà còn là lời cam kết của Chính phủ Việt Nam trong việc tạo dựng môi trường đầu tư minh bạch, bền vững. Đây chính là nền tảng để hiện thực hóa những giấc mơ về những con đường cao tốc, những nhà máy điện hiện đại, góp phần đưa đất nước phát triển mạnh mẽ trong thập kỷ tới.