Trong đời sống kinh tế hiện nay, sổ tiết kiệm là một trong những hình thức tích lũy tài sản phổ biến của người dân Việt Nam. Tuy nhiên, khi chủ sở hữu sổ tiết kiệm đột ngột qua đời mà không kịp để lại lời dặn dò rõ ràng, những người thừa kế thường lúng túng trong việc tiếp cận và phân chia số tiền này. Vậy quy trình pháp lý để thừa kế sổ tiết kiệm diễn ra như thế nào? Làm sao để rút tiền từ ngân hàng một cách hợp pháp?
Sổ tiết kiệm có được coi là di sản thừa kế không?
Căn cứ theo quy định tại Bộ luật Dân sự 2015, thừa kế là việc chuyển dịch tài sản của người chết cho người còn sống. Cụ thể, Điều 612 quy định:
"Di sản bao gồm tài sản riêng của người chết, phần tài sản của người chết trong tài sản chung với người khác."
Kết hợp với Điều 105 về tài sản, tiền gửi tiết kiệm tại ngân hàng (được ghi nhận qua sổ tiết kiệm) hoàn toàn thỏa mãn điều kiện là di sản thừa kế. Sổ tiết kiệm chính là chứng thư có giá xác nhận quyền sở hữu tài sản của người đứng tên đối với số tiền gửi tại tổ chức tín dụng.
Lưu ý quan trọng: Nếu sổ tiết kiệm được hình thành trong thời kỳ hôn nhân và là tài sản chung của vợ chồng, thì khi một người chết, chỉ có 1/2 số tiền trong sổ được coi là di sản của người quá cố (trừ trường hợp có thỏa thuận khác). Người còn lại cần chứng minh nguồn gốc tài sản nếu muốn xác định phần sở hữu riêng của mình.
Hai hình thức phân chia thừa kế sổ tiết kiệm phổ biến
Tương tự như các loại tài sản khác, việc phân chia sổ tiết kiệm được thực hiện theo hai kịch bản chính:
1. Thừa kế theo di chúc
Nếu người quá cố có lập di chúc hợp pháp (bằng văn bản hoặc di chúc miệng trong trường hợp khẩn cấp), việc phân chia sẽ ưu tiên thực hiện theo ý nguyện của người để lại di sản. Người được chỉ định trong di chúc có quyền liên hệ ngân hàng để làm thủ tục nhận tiền sau khi đã hoàn tất các bước xác nhận di chúc tại cơ quan công chứng.
2. Thừa kế theo pháp luật
Trong trường hợp không có di chúc, hoặc di chúc không hợp pháp, di sản sẽ được chia theo hàng thừa kế quy định tại Điều 650 và Điều 651. Hàng thừa kế thứ nhất bao gồm: vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết. Những người ở cùng hàng thừa kế được hưởng phần di sản bằng nhau.
Quy trình thực hiện thủ tục khai nhận di sản thừa kế
Để có thể rút tiền từ sổ tiết kiệm của người đã khuất, những người thừa kế không thể trực tiếp cầm sổ ra ngân hàng mà phải trải qua bước trung gian tại Văn phòng công chứng hoặc Phòng công chứng.
Bước 1: Chuẩn bị hồ sơ
Các đồng thừa kế cần chuẩn bị đầy đủ các giấy tờ sau:
- Phiếu yêu cầu công chứng theo mẫu.
- Bản gốc Sổ tiết kiệm ngân hàng.
- Giấy chứng tử của người để lại di sản.
- Giấy tờ chứng minh quan hệ: Giấy khai sinh, Sổ hộ khẩu, Giấy đăng ký kết hôn...
- Giấy tờ tùy thân của các người thừa kế (CMND/CCCD còn hiệu lực tại thời điểm 2020).
- Di chúc (nếu có).
Bước 2: Niêm yết văn bản khai nhận/thỏa thuận phân chia
Sau khi kiểm tra hồ sơ, tổ chức hành nghề công chứng sẽ tiến hành niêm yết việc thụ lý văn bản thỏa thuận phân chia di sản hoặc văn bản khai nhận di sản tại trụ sở Ủy ban nhân dân cấp xã nơi thường trú cuối cùng của người để lại di sản trong thời hạn 15 ngày. Việc này nhằm đảm bảo không có tranh chấp hoặc người thừa kế khác bị bỏ sót.
Bước 3: Ký văn bản công chứng
Sau thời hạn niêm yết, nếu không có khiếu nại, tố cáo, các người thừa kế sẽ ký văn bản thỏa thuận phân chia di sản thừa kế hoặc văn bản khai nhận di sản thừa kế trước mặt Công chứng viên.
Thủ tục rút tiền tại ngân hàng
Khi đã có Văn bản thỏa thuận phân chia di sản thừa kế (hoặc Văn bản khai nhận di sản) đã được công chứng, người thừa kế (hoặc người đại diện) mang văn bản này cùng Sổ tiết kiệm gốc và giấy tờ tùy thân đến ngân hàng nơi mở sổ.
Tại đây, ngân hàng sẽ kiểm tra tính hợp pháp của văn bản công chứng và đối chiếu với hồ sơ lưu trữ. Tùy theo quy định nội bộ của từng ngân hàng (như Vietcombank, BIDV, Agribank...), quy trình có thể mất từ vài giờ đến vài ngày làm việc để giải ngân số tiền bao gồm cả gốc và lãi phát sinh đến thời điểm tất toán.
Lời khuyên pháp lý: Trong trường hợp có tranh chấp giữa các người thừa kế về số tiền trong sổ tiết kiệm, các bên nên chủ động yêu cầu ngân hàng phong tỏa tài khoản để tránh việc một bên tự ý rút tiền trái phép, đồng thời khởi kiện ra Tòa án để được giải quyết theo đúng quy định của pháp luật dân sự.