Trong những năm gần đây, thị trường vay tiêu dùng tại Việt Nam chứng kiến sự bùng nổ mạnh mẽ với sự góp mặt của các "ông lớn" như FE Credit, Home Credit. Tuy nhiên, đi kèm với sự tiện lợi, nhanh chóng là những tranh cãi nảy lửa về mức lãi suất mà khách hàng phải gánh chịu. Không ít người đi vay đã phải "ngã ngửa" khi nhận ra mức lãi suất thực tế trong hợp đồng có thể lên tới 40%, 50% hoặc thậm chí là 60%/năm. Câu hỏi đặt ra là: Tại sao quy định pháp luật về trần lãi suất 20%/năm lại không được áp dụng trong trường hợp này?
Quy định trần lãi suất 20%/năm của Bộ luật Dân sự: Ai là đối tượng áp dụng?
Nhiều người dân khi đi vay thường căn cứ vào khoản 1 Điều 468 Bộ luật Dân sự 2015 để cho rằng mọi giao dịch vay mượn có lãi suất vượt quá 20%/năm là vi phạm pháp luật. Cụ thể, điều luật này quy định:
"1. Lãi suất vay do các bên thỏa thuận. Trường hợp các bên có thỏa thuận về lãi suất thì lãi suất theo thỏa thuận không được vượt quá 20%/năm của khoản tiền vay, trừ trường hợp luật khác có liên quan quy định khác..."
Tuy nhiên, cụm từ quan trọng nhất ở đây chính là "trừ trường hợp luật khác có liên quan quy định khác". Đây chính là chìa khóa để giải thích tại sao các tổ chức tín dụng lại nằm ngoài sự điều chỉnh của con số 20% này. Trong bối cảnh hiện tại, các giao dịch vay mượn dân sự giữa cá nhân với cá nhân hoặc giữa cá nhân với các tổ chức không phải là tổ chức tín dụng (như tiệm cầm đồ, công ty cho vay ngang hàng P2P) mới bắt buộc phải tuân thủ mức trần 20%.
Tại sao FE Credit, Home Credit lại được phép cho vay với lãi suất vượt ngưỡng 20%?
FE Credit (Công ty Tài chính TNHH MTV Ngân hàng Việt Nam Thịnh Vượng) và Home Credit (Công ty Tài chính TNHH MTV Home Credit Việt Nam) không phải là những đơn vị cho vay tự phát. Theo quy định tại khoản 4 Điều 4 Luật Các tổ chức tín dụng 2010, đây là các tổ chức tín dụng phi ngân hàng dưới hình thức công ty tài chính.
Chính vì là tổ chức tín dụng, hoạt động cho vay của các đơn vị này chịu sự điều chỉnh trực tiếp bởi Luật Các tổ chức tín dụng 2010 và các văn bản hướng dẫn của Ngân hàng Nhà nước, thay vì áp dụng mức trần của Bộ luật Dân sự 2015.
Cụ thể, tại Điều 13 Thông tư 39/2016/TT-NHNN quy định về lãi suất cho vay như sau:
"Tổ chức tín dụng và khách hàng thỏa thuận về lãi suất cho vay theo cung cầu vốn thị trường, nhu cầu vay vốn và mức độ tín nhiệm của khách hàng, trừ trường hợp Ngân hàng Nhà nước Việt Nam có quy định về lãi suất cho vay tối đa tại khoản 2 Điều này."
Khoản 2 của Điều này chỉ giới hạn lãi suất cho vay ngắn hạn đối với một số lĩnh vực ưu tiên (như nông nghiệp, xuất khẩu, doanh nghiệp nhỏ và vừa...). Đối với vay tiêu dùng cá nhân, lãi suất hoàn toàn do sự thỏa thuận giữa công ty tài chính và khách hàng.
"Bẫy" lãi suất thỏa thuận và những lưu ý cho người đi vay tiêu dùng
Mặc dù pháp luật cho phép thỏa thuận, nhưng để bảo vệ người tiêu dùng, Ngân hàng Nhà nước cũng đã ban hành Thông tư 43/2016/TT-NHNN quy định về cho vay tiêu dùng của công ty tài chính. Theo đó, các công ty này phải niêm yết công khai khung lãi suất, phương pháp tính lãi và đặc biệt là phải cung cấp dự thảo hợp đồng cho khách hàng xem xét trước khi ký kết.
Sở dĩ lãi suất của FE Credit hay Home Credit thường cao hơn ngân hàng thương mại là do:
- Rủi ro cao: Đối tượng khách hàng thường là người có thu nhập thấp, không có tài sản đảm bảo, hồ sơ tín dụng yếu.
- Chi phí vận hành: Chi phí huy động vốn của công ty tài chính cao hơn ngân hàng, cộng với chi phí quản lý các khoản vay nhỏ lẻ rất lớn.
- Sự tiện lợi: Thủ tục cực kỳ đơn giản, giải ngân nhanh chóng trong ngày.
Lời khuyên pháp lý: Khi bạn đặt bút ký vào hợp đồng vay vốn, tức là bạn đã xác lập một giao dịch dân sự tự nguyện. Theo nguyên tắc "án tại hồ sơ", một khi đã đồng ý với mức lãi suất 40-50%/năm trong hợp đồng, bạn có nghĩa vụ phải thanh toán đầy đủ. Pháp luật sẽ không bảo vệ bạn với lý do "lãi suất quá cao" nếu mức lãi suất đó đã được hai bên thỏa thuận rõ ràng và không vi phạm các quy định chuyên ngành của ngành ngân hàng.
Trước khi vay, hãy yêu cầu nhân viên tư vấn làm rõ mức lãi suất tính theo năm (APR), tổng số tiền phải trả cuối kỳ và các loại phí phạt vi phạm. Đừng để sự vội vàng về tài chính khiến bạn rơi vào vòng xoáy nợ nần không lối thoát.