Trong bối cảnh Bộ luật Lao động 2019 đã được thông qua và chuẩn bị có hiệu lực từ ngày 01/01/2021, hàng loạt chính sách mới dành cho lao động nữ, đặc biệt là phụ nữ mang thai, đang trở thành tâm điểm chú ý. Những thay đổi này không chỉ nhằm bảo vệ sức khỏe cho người mẹ và thai nhi mà còn thể hiện sự tiến bộ trong tư duy quản lý lao động tại Việt Nam.
1. Mở rộng danh mục công việc được giảm giờ làm cho thai phụ
Một trong những điểm mới đáng giá nhất của Bộ luật Lao động 2019 chính là việc cụ thể hóa và mở rộng các loại hình công việc mà lao động nữ khi mang thai sẽ được hưởng chế độ ưu tiên về thời gian.
Trước đây, theo quy định tại khoản 2 Điều 155 Bộ luật Lao động 2012:
"Lao động nữ làm công việc nặng nhọc khi mang thai từ tháng thứ 07, được chuyển làm công việc nhẹ hơn hoặc được giảm bớt 01 giờ làm việc hằng ngày mà vẫn hưởng đủ lương."
Tuy nhiên, bước sang năm 2021, khoản 2 Điều 137 Bộ luật Lao động 2019 đã bổ sung thêm nhiều nhóm đối tượng được bảo vệ thai sản. Cụ thể, lao động nữ làm các nghề, công việc sau đây sẽ được chuyển sang làm công việc nhẹ hơn, an toàn hơn hoặc giảm bớt 01 giờ làm việc hằng ngày mà không bị cắt giảm tiền lương:
- Nghề, công việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm;
- Nghề, công việc đặc biệt nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm;
- Nghề, công việc có ảnh hưởng xấu tới chức năng sinh sản và nuôi con khi mang thai.
Việc bổ sung các nhóm công việc "độc hại, nguy hiểm" và "ảnh hưởng xấu tới chức năng sinh sản" là một bước đi nhân văn, giúp bao phủ rộng hơn các đối tượng lao động nữ làm việc trong các môi trường đặc thù như nhà máy hóa chất, xưởng may công nghiệp hay các dây chuyền sản xuất có cường độ cao.
2. Thời điểm được hưởng quyền lợi: Không còn phải chờ đến tháng thứ 7
Đây là thay đổi mang tính đột phá về mặt thực tiễn. Hiện nay, theo Bộ luật Lao động 2012, lao động nữ phải mang thai đến tháng thứ 7 mới được giảm giờ làm. Điều này vô tình tạo ra một khoảng trống pháp lý khi những tháng đầu thai kỳ - vốn là giai đoạn nhạy cảm và cần được nghỉ ngơi nhất - người lao động vẫn phải làm việc với cường độ bình thường.
Từ ngày 01/01/2021, rào cản về thời gian này sẽ bị xóa bỏ đối với các công việc nặng nhọc, độc hại. Chỉ cần người lao động mang thai và có thông báo cho người sử dụng lao động biết, họ sẽ lập tức được hưởng quyền lợi giảm giờ làm hoặc chuyển đổi công việc an toàn hơn. Quyền lợi này được duy trì cho đến hết thời gian nuôi con dưới 12 tháng tuổi.
Ví dụ thực tế: Chị A làm công nhân tại một xưởng cơ khí (thuộc danh mục nặng nhọc). Theo luật cũ, chị phải đợi đến khi thai nhi được 7 tháng mới được về sớm 1 tiếng. Nhưng từ năm 2021, ngay khi biết mình mang thai ở tháng thứ nhất, chị A chỉ cần nộp giấy xác nhận của cơ sở y tế cho công ty là có thể được giảm giờ làm ngay lập tức.
3. Quy định khắt khe về làm ca đêm và làm thêm giờ
Để đảm bảo nhịp sinh học và sức khỏe cho thai phụ, khoản 1 Điều 137 Bộ luật Lao động 2019 quy định người sử dụng lao động không được sử dụng người lao động làm việc ban đêm, làm thêm giờ và đi công tác xa trong các trường hợp:
- Mang thai từ tháng thứ 07 hoặc từ tháng thứ 06 nếu làm việc ở vùng cao, vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo;
- Đang nuôi con dưới 12 tháng tuổi, trừ trường hợp được người lao động đồng ý.
Cần lưu ý rằng, đối với lao động nữ mang thai dưới 07 tháng, việc làm ca đêm vẫn có thể thực hiện theo sự sắp xếp của doanh nghiệp. Tuy nhiên, đối với việc làm thêm giờ (overtime), quyền quyết định tối cao thuộc về người lao động.
4. Quyền từ chối làm thêm giờ - Lá chắn pháp lý vững chắc
Căn cứ tại điểm a khoản 2 Điều 107 Bộ luật Lao động 2019, người sử dụng lao động chỉ được sử dụng người lao động làm thêm giờ nếu được người đó đồng ý. Điều này có nghĩa là dù ở bất kỳ tháng nào của thai kỳ, phụ nữ mang thai hoàn toàn có quyền từ chối làm thêm giờ nếu cảm thấy sức khỏe không đảm bảo, và doanh nghiệp không được lấy lý do này để kỷ luật hay gây khó dễ cho người lao động.
Việc nắm vững các quy định này không chỉ giúp chị em phụ nữ tự tin bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình mà còn giúp các doanh nghiệp chủ động điều chỉnh kế hoạch sản xuất, kinh doanh phù hợp với quy định mới, tránh những rủi ro pháp lý không đáng có khi Bộ luật Lao động 2019 chính thức đi vào cuộc sống.
Hy vọng những thông tin trên sẽ giúp ích cho quý độc giả trong việc tìm hiểu về các chính sách lao động mới nhất dành cho phụ nữ mang thai.