Trong thực tế đời sống, không ít gia đình nảy sinh mâu thuẫn, tranh chấp chỉ vì quan niệm sai lầm rằng di chúc của cha mẹ phải có sự đồng ý hoặc chữ ký của tất cả các con mới có giá trị pháp lý. Điều này dẫn đến việc nhiều người con tự cho mình quyền can thiệp vào ý chí định đoạt tài sản của đấng sinh thành. Vậy pháp luật hiện hành quy định như thế nào về vấn đề này?
Di chúc là quyền định đoạt cá nhân - Không phụ thuộc vào sự đồng ý của con cái
Theo quy định tại Điều 624 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc được định nghĩa là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết. Bản chất của di chúc là một giao dịch dân sự đơn phương, thể hiện nguyện vọng chủ quan của người để lại di sản.
Pháp luật tôn trọng quyền tự do định đoạt của chủ sở hữu tài sản. Cụ thể, Điều 626 Bộ luật Dân sự 2015 quy định người lập di chúc có các quyền sau:
- Chỉ định người thừa kế; truất quyền hưởng di sản của người thừa kế;
- Phân định phần di sản cho từng người thừa kế;
- Dành một phần tài sản trong khối di sản để di tặng, thờ cúng;
- Giao nghĩa vụ cho người thừa kế;
- Chỉ định người giữ di chúc, người quản lý di sản, người phân chia di sản.
Như vậy, cha mẹ khi lập di chúc có toàn quyền quyết định ai là người được hưởng tài sản, hưởng bao nhiêu mà không cần phải hỏi ý kiến hay nhận được sự đồng ý của các con. Việc các con có đồng ý hay không hoàn toàn không ảnh hưởng đến hiệu lực của bản di chúc nếu nó đáp ứng đủ các điều kiện về hình thức và nội dung theo luật định.
Điều kiện để bản di chúc của cha mẹ có hiệu lực pháp luật
Mặc dù không cần chữ ký của các con, nhưng để bản di chúc được công nhận là hợp pháp, người lập di chúc phải tuân thủ nghiêm ngặt các điều kiện tại Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015:
"1. Di chúc hợp pháp phải có đủ các điều kiện sau đây: a) Người lập di chúc minh mẫn, sáng suốt trong khi lập di chúc; không bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép; b) Nội dung của di chúc không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội; hình thức di chúc không trái quy định của luật."
Về độ tuổi, Điều 625 quy định người thành niên có đủ điều kiện theo luật định có quyền lập di chúc. Người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi cũng có thể lập di chúc nếu được cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý.
Tại sao con cái không được ký tên làm chứng vào di chúc của cha mẹ?
Đây là điểm mấu chốt mà nhiều gia đình thường mắc sai lầm. Trong trường hợp cha mẹ không tự viết bản di chúc mà cần người làm chứng, thì những người con tuyệt đối không được ký tên với tư cách người làm chứng.
Căn cứ Điều 632 Bộ luật Dân sự 2015, những người sau đây không được làm chứng cho việc lập di chúc:
- Người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật của người lập di chúc;
- Người có quyền, nghĩa vụ tài sản liên quan đến nội dung di chúc;
- Người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi.
Vì con cái thuộc hàng thừa kế thứ nhất theo quy định tại Điều 651, nên nếu con cái ký tên làm chứng vào di chúc của cha mẹ, bản di chúc đó có nguy cơ bị tuyên vô hiệu do vi phạm điều cấm về người làm chứng.
Các trường hợp đặc biệt cần lưu ý về chữ ký
Tùy vào hình thức di chúc mà yêu cầu về chữ ký sẽ khác nhau:
1. Di chúc bằng văn bản không có người làm chứng: Người lập di chúc phải tự viết và ký vào bản di chúc. Trường hợp này chỉ cần duy nhất chữ ký của người lập di chúc.
2. Di chúc bằng văn bản có người làm chứng: Theo Điều 634, nếu người lập di chúc không tự viết được thì có thể nhờ người khác viết, nhưng phải có ít nhất 02 người làm chứng. Người lập di chúc ký hoặc điểm chỉ trước mặt những người làm chứng; những người làm chứng xác nhận chữ ký, điểm chỉ và ký vào bản di chúc.
3. Di chúc miệng: Theo khoản 5 Điều 630, di chúc miệng chỉ được coi là hợp pháp nếu người di chúc thể hiện ý chí cuối cùng trước mặt ít nhất 02 người làm chứng và ngay sau đó người làm chứng ghi chép lại, cùng ký tên hoặc điểm chỉ. Trong vòng 05 ngày làm việc, di chúc phải được công chứng viên hoặc cơ quan có thẩm quyền chứng thực xác nhận chữ ký hoặc điểm chỉ của người làm chứng.
Kết luận
Tóm lại, việc lập di chúc là quyền riêng tư và thiêng liêng của mỗi cá nhân để định đoạt thành quả lao động của mình. Cha mẹ không cần chữ ký của tất cả các con và cũng không cần sự đồng ý của họ để bản di chúc có hiệu lực. Ngược lại, việc để con cái ký tên vào di chúc với vai trò người làm chứng còn có thể dẫn đến những rắc rối pháp lý không đáng có, thậm chí làm mất đi giá trị của bản di chúc.
Để đảm bảo tính an toàn pháp lý cao nhất, cha mẹ nên thực hiện việc lập di chúc tại các tổ chức hành nghề công chứng hoặc có sự tư vấn chuyên sâu từ luật sư để tránh những tranh chấp đau lòng trong gia đình sau này.