Việc lập di chúc là một trong những giao dịch dân sự quan trọng nhất, thể hiện ý chí cuối cùng của một người đối với tài sản mà họ đã tích lũy cả đời. Tuy nhiên, một câu hỏi khiến nhiều người trăn trở, đặc biệt là những người cao tuổi hoặc đang có vấn đề về sức khỏe, chính là: Lập di chúc có cần giấy khám sức khỏe không? Liệu thiếu tờ giấy này, bản di chúc có bị coi là vô hiệu và dẫn đến những tranh chấp gia đình không đáng có sau này?
Điều kiện để bản di chúc có hiệu lực pháp luật theo Bộ luật Dân sự 2015
Để một bản di chúc được coi là hợp pháp và có giá trị thi hành, pháp luật quy định rất chặt chẽ về cả nội dung lẫn hình thức. Theo quy định tại Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015, di chúc hợp pháp phải đáp ứng các điều kiện sau:
"1. Di chúc hợp pháp phải có đủ các điều kiện sau đây: a) Người lập di chúc minh mẫn, sáng suốt trong khi lập di chúc; không bị lừa dối, đe doạ, cưỡng ép; b) Nội dung của di chúc không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội; hình thức di chúc không trái quy định của luật."
Như vậy, yếu tố cốt lõi đầu tiên chính là trạng thái tinh thần của người lập di chúc. Họ phải hoàn toàn minh mẫn, sáng suốt, nhận thức rõ hành vi của mình và hậu quả pháp lý của việc định đoạt tài sản. Đây chính là nguồn cơn của việc nhiều người nhầm tưởng rằng phải có giấy khám sức khỏe thì mới chứng minh được sự minh mẫn này.
Lập di chúc có bắt buộc phải có giấy khám sức khỏe không?
Dựa trên các quy định hiện hành của Bộ luật Dân sự 2015 và Luật Công chứng 2014, câu trả lời là: KHÔNG BẮT BUỘC. Pháp luật không có điều khoản nào cưỡng ép người lập di chúc phải đi khám sức khỏe và nộp kèm giấy xác nhận của bệnh viện vào hồ sơ di chúc.
Tuy nhiên, trong thực tế đời sống pháp lý năm 2021, việc chuẩn bị một tờ giấy khám sức khỏe (thường là xác nhận về năng lực hành vi dân sự, không mắc các bệnh tâm thần hoặc bệnh làm mất khả năng nhận thức) lại là một "lá chắn" pháp lý cực kỳ hữu hiệu. Nó giúp ngăn chặn các khiếu nại, tố cáo từ những người thừa kế khác cho rằng người lập di chúc bị lẫn, bị ép buộc hoặc không đủ tỉnh táo tại thời điểm ký tên.
Vai trò của Công chứng viên trong việc xác định năng lực hành vi dân sự
Khi người dân lựa chọn hình thức di chúc có công chứng, trách nhiệm xác định sự minh mẫn của người lập di chúc thuộc về Công chứng viên. Tại khoản 2 Điều 56 Luật Công chứng 2014 quy định rõ:
"Trường hợp công chứng viên nghi ngờ người lập di chúc bị bệnh tâm thần hoặc mắc bệnh khác mà không thể nhận thức và làm chủ được hành vi của mình hoặc có căn cứ cho rằng việc lập di chúc có dấu hiệu bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép thì công chứng viên đề nghị người lập di chúc làm rõ, trường hợp không làm rõ được thì có quyền từ chối công chứng di chúc đó."
Trong trường hợp này, nếu Công chứng viên thấy người lập di chúc đã quá già yếu, nói năng không tỉnh táo hoặc có biểu hiện bệnh lý thần kinh, họ sẽ yêu cầu người lập di chúc phải đi khám sức khỏe tại các cơ sở y tế có thẩm quyền. Nếu người lập di chúc không cung cấp được giấy xác nhận đủ sức khỏe tâm thần, Công chứng viên có quyền từ chối thực hiện thủ tục để đảm bảo an toàn pháp lý.
Quy trình thủ tục công chứng di chúc chi tiết nhất năm 2021
Để việc lập di chúc diễn ra thuận lợi, người dân nên tuân thủ các bước sau tại Văn phòng công chứng:
- Bước 1: Chuẩn bị hồ sơ: Bao gồm Chứng minh nhân dân/Căn cước công dân, Sổ hộ khẩu, Giấy tờ chứng minh quyền sở hữu tài sản (Sổ đỏ, đăng ký xe, sổ tiết kiệm...) và dự thảo di chúc (nếu có).
- Bước 2: Tự mình yêu cầu công chứng: Lưu ý rằng theo khoản 1 Điều 56 Luật Công chứng 2014, người lập di chúc phải tự mình yêu cầu, không được ủy quyền cho bất kỳ ai khác.
- Bước 3: Kiểm tra và ký tên: Công chứng viên sẽ kiểm tra tính xác thực của hồ sơ, giải thích quyền lợi và nghĩa vụ. Người lập di chúc sẽ ký hoặc điểm chỉ trước mặt Công chứng viên.
- Bước 4: Đóng dấu và nộp phí: Sau khi hoàn tất, bản di chúc sẽ được đóng dấu và lưu trữ bảo mật.
Chi phí công chứng di chúc và các khoản phí liên quan
Mức phí công chứng di chúc hiện nay được áp dụng thống nhất theo quy định tại Thông tư 257/2016/TT-BTC của Bộ Tài chính:
- Phí công chứng di chúc: 50.000 đồng/trường hợp.
- Phí lưu giữ di chúc: 100.000 đồng/trường hợp (nếu người lập di chúc có nhu cầu gửi giữ tại tổ chức hành nghề công chứng).
- Thù lao soạn thảo, in ấn: Mức này do Văn phòng công chứng thỏa thuận với khách hàng nhưng thường dao động từ vài trăm ngàn đồng tùy độ phức tạp.
Tóm lại, dù pháp luật không bắt buộc phải có giấy khám sức khỏe khi lập di chúc, nhưng để đảm bảo ý nguyện của mình được thực hiện trọn vẹn và tránh những rắc rối pháp lý cho con cháu sau này, việc chuẩn bị một sức khỏe tốt và một tờ giấy xác nhận y tế là điều vô cùng cần thiết. Hãy liên hệ với các chuyên gia pháp lý để được tư vấn kỹ lưỡng hơn cho trường hợp cụ thể của bạn.