Trong bối cảnh thị trường lao động có nhiều biến động, không ít người lao động tự do hoặc người đang nghỉ việc tạm thời đã tìm đến phương án "gửi" đóng Bảo hiểm xã hội (BHXH) bắt buộc tại các công ty của người quen hoặc qua các dịch vụ trung gian. Mục đích chính thường là để đủ điều kiện hưởng chế độ thai sản, ốm đau hoặc tích lũy thời gian đóng để hưởng lương hưu sau này. Tuy nhiên, dưới góc độ pháp lý tại thời điểm năm 2021, đây là hành vi vi phạm nghiêm trọng và có thể bị xử lý hình sự.
Thực trạng "gửi" đóng BHXH: Lợi trước mắt, hại lâu dài
Hiện nay, chế độ BHXH tự nguyện chỉ bao gồm hai chế độ là hưu trí và tử tuất. Trong khi đó, Luật Bảo hiểm xã hội 2014 quy định BHXH bắt buộc bao gồm tới 05 chế độ: ốm đau, thai sản, tai nạn lao động - bệnh nghề nghiệp, hưu trí và tử tuất. Chính sự chênh lệch về quyền lợi này đã khiến nhiều người chấp nhận bỏ ra một khoản phí dịch vụ cộng với 32% mức lương đóng (bao gồm cả phần của người sử dụng lao động và người lao động) để được ghi danh vào danh sách nhân sự của một doanh nghiệp nào đó.
Tuy nhiên, việc không có quan hệ lao động thực tế (không đi làm, không hưởng lương, không có sự quản lý điều hành) mà vẫn lập hồ sơ đóng BHXH bắt buộc được coi là hành vi gian lận, trục lợi quỹ bảo hiểm.
Ai mới thực sự thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc?
Căn cứ theo quy định tại Điều 2 Luật Bảo hiểm xã hội 2014, đối tượng tham gia BHXH bắt buộc phải là người lao động làm việc theo hợp đồng lao động (HĐLĐ) có thời hạn từ đủ 01 tháng trở lên, cán bộ, công chức, viên chức... Cụ thể:
"1. Người lao động là công dân Việt Nam thuộc đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, bao gồm: a) Người làm việc theo hợp đồng lao động không xác định thời hạn, hợp đồng lao động xác định thời hạn, hợp đồng lao động theo mùa vụ hoặc theo một công việc nhất định có thời hạn từ đủ 03 tháng đến dưới 12 tháng... b) Người làm việc theo hợp đồng lao động có thời hạn từ đủ 01 tháng đến dưới 03 tháng..."
Như vậy, điều kiện tiên quyết để tham gia BHXH bắt buộc là phải có quan hệ lao động thực tế. Nếu không đi làm mà chỉ gửi hồ sơ đóng bảo hiểm, cả người lao động và doanh nghiệp đều đang vi phạm điều cấm của pháp luật.
Rủi ro bị xử phạt hành chính cực nặng
Tại thời điểm tháng 6/2021, hành vi kê khai không đúng sự thật để hưởng chế độ bảo hiểm sẽ bị xử phạt theo Nghị định 28/2020/NĐ-CP. Cụ thể, theo Điều 39 Nghị định 28/2020/NĐ-CP:
- Đối với người lao động: Phạt tiền từ 1.000.000 đồng đến 2.000.000 đồng đối với hành vi kê khai không đúng sự thật hoặc sửa chữa, tẩy xóa làm sai sự thật những nội dung liên quan đến việc hưởng BHXH, BHTN.
- Đối với người sử dụng lao động: Phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng trên mỗi hồ sơ làm giả, làm sai lệch nội dung để trục lợi chế độ.
Bên cạnh việc nộp phạt, người vi phạm còn buộc phải nộp lại toàn bộ số tiền bảo hiểm đã nhận sai quy định cho cơ quan BHXH.
Nguy cơ ngồi tù vì tội gian lận bảo hiểm xã hội
Nghiêm trọng hơn, nếu số tiền trục lợi lớn hoặc có tổ chức, hành vi này sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017). Điều 214 Bộ luật Hình sự 2015 quy định về Tội gian lận bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp như sau:
- Phạt tiền từ 20 - 100 triệu đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 02 năm hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 02 năm nếu chiếm đoạt tiền bảo hiểm từ 10 triệu đến dưới 100 triệu đồng.
- Phạt tù từ 01 năm đến 05 năm nếu phạm tội có tổ chức, dùng thủ đoạn tinh vi hoặc chiếm đoạt từ 100 triệu đến dưới 500 triệu đồng.
- Mức hình phạt cao nhất có thể lên đến 10 năm tù nếu số tiền chiếm đoạt từ 500 triệu đồng trở lên.
Lời khuyên cho người lao động
Việc gửi đóng BHXH bắt buộc là một canh bạc đầy rủi ro. Khi cơ quan bảo hiểm thực hiện hậu kiểm, nếu phát hiện không có bảng lương, không có bảng chấm công hoặc không có sự hiện diện của người lao động tại đơn vị, toàn bộ quá trình đóng này sẽ bị hủy bỏ, tiền đóng không được hoàn lại và các chế độ đã hưởng sẽ bị thu hồi.
Thay vì chọn cách lách luật đầy nguy hiểm, người lao động tự do nên tham gia BHXH tự nguyện để được hưởng chế độ hưu trí bền vững, hoặc tìm kiếm các công việc có giao kết hợp đồng lao động thực tế để được bảo vệ quyền lợi một cách hợp pháp và an toàn nhất.