Ngày 01/7/2021 đánh dấu một cột mốc quan trọng trong hệ thống pháp luật về đối ngoại của Việt Nam khi Luật Thỏa thuận quốc tế 2020 chính thức có hiệu lực thi hành. Một trong những điểm mới đột phá, thu hút sự quan tâm đặc biệt của giới chuyên gia và các tổ chức quốc tế chính là việc mở rộng phạm vi chủ thể phía nước ngoài. Lần đầu tiên, pháp luật Việt Nam chính thức cho phép các cơ quan, tổ chức trong nước được ký kết thỏa thuận quốc tế trực tiếp với cá nhân nước ngoài – một thực thể vốn trước đây chưa được định danh rõ ràng trong các văn bản quy phạm pháp luật về đối ngoại.
Bước tiến đột phá về đối tượng ký kết: Khi cá nhân trở thành 'chủ thể'
So với quy định cũ tại Pháp lệnh Ký kết và thực hiện thỏa thuận quốc tế năm 2007, Luật Thỏa thuận quốc tế 2020 đã thực hiện một cuộc "cách mạng" về khái niệm "bên ký kết nước ngoài". Cụ thể, tại khoản 4 Điều 2 của Luật này quy định rõ ràng:
"Bên ký kết nước ngoài bao gồm Nhà nước, Quốc hội, Chính phủ, chính quyền địa phương, cơ quan, tổ chức được thành lập theo pháp luật nước ngoài, tổ chức quốc tế, cá nhân nước ngoài."
Việc bổ sung cá nhân nước ngoài vào danh sách các bên ký kết không đơn thuần là một sự thay đổi về mặt câu chữ, mà là sự thừa nhận pháp lý quan trọng đối với vai trò của các chuyên gia, nhà khoa học, hoặc các cá nhân có tầm ảnh hưởng quốc tế. Trong thực tiễn trước đây, nhiều cơ quan nghiên cứu hoặc đơn vị sự nghiệp tại Việt Nam gặp lúng túng khi muốn ký kết một bản ghi nhớ hợp tác chuyên môn sâu với một giáo sư hoặc chuyên gia đầu ngành người nước ngoài. Với quy định mới này, mọi rào cản về tư cách chủ thể đã được tháo gỡ, tạo hành lang pháp lý minh bạch để các bên triển khai hợp tác.
Cơ cấu bên ký kết nước ngoài: Những thay đổi căn bản cần lưu ý
Từ thời điểm 01/7/2021, danh sách các bên ký kết nước ngoài đã được chuẩn hóa và bao quát hơn, giúp các cơ quan thực thi dễ dàng nhận diện đối tác:
- Mở rộng đa dạng chủ thể: Ngoài cá nhân nước ngoài, Luật còn bổ sung thêm Nhà nước, các cơ quan, tổ chức được thành lập theo pháp luật nước ngoài và các tổ chức quốc tế nói chung. Điều này phản ánh sự đa dạng của các thực thể tham gia vào đời sống quốc tế hiện đại.
- Cách tiếp cận tổng quát: Luật không còn liệt kê chi tiết, vụn vặt các cơ quan cụ thể như Tòa án tối cao hay Viện kiểm sát tối cao nước ngoài như trong Pháp lệnh cũ. Thay vào đó, các đối tượng này được hiểu nằm trong phạm vi điều chỉnh chung của các cơ quan, tổ chức nước ngoài, giúp văn bản luật có tính ổn định và bao quát cao hơn.
Đa dạng hóa tên gọi: Không chỉ là 'Thỏa thuận'
Một điểm mới đáng chú ý khác nhằm tương thích với thông lệ quốc tế là việc đa dạng hóa tên gọi của các văn bản hợp tác. Theo Điều 6 Luật Thỏa thuận quốc tế 2020, bên cạnh những tên gọi truyền thống, pháp luật hiện nay đã chính thức công nhận các hình thức như:
- Thông cáo và Tuyên bố: Thường dùng cho các cam kết mang tính chính trị, ngoại giao cao.
- Ý định thư (LOI): Bước đệm quan trọng trước khi tiến tới các hợp tác chính thức.
- Bản ghi nhớ (MOU): Hình thức phổ biến nhất trong hợp tác quốc tế hiện nay.
Tuy nhiên, các cơ quan cần đặc biệt lưu ý về "vùng cấm" trong đặt tên. Các bên tuyệt đối không được sử dụng các tên gọi đặc thù của điều ước quốc tế như: Công ước, Hiệp ước, Định ước hoặc Hiệp định. Sự phân biệt này là cốt yếu để khẳng định thỏa thuận quốc tế không làm phát sinh quyền, nghĩa vụ pháp lý quốc tế giữa các quốc gia theo luật pháp quốc tế, tránh gây nhầm lẫn với các cam kết cấp Nhà nước.
Lời khuyên thực tiễn cho các cơ quan, tổ chức trong kỷ nguyên mới
Với việc áp dụng các quy định mới từ giữa năm 2021, các cơ quan, tổ chức khi tiến hành đàm phán cần thực hiện quy trình rà soát kỹ lưỡng. Đặc biệt, khi đối tác là cá nhân nước ngoài, cần đánh giá năng lực chuyên môn và uy tín của cá nhân đó để đảm bảo nội dung thỏa thuận mang lại giá trị thực chất cho đơn vị.
Việc nắm vững và vận dụng linh hoạt các quy định tại Luật Thỏa thuận quốc tế 2020 không chỉ giúp các đơn vị tuân thủ đúng pháp luật mà còn là chìa khóa để chủ động mở rộng mạng lưới hợp tác, thu hút chất xám và nguồn lực quốc tế, góp phần thúc đẩy sự phát triển bền vững của ngành và địa phương trong bối cảnh hội nhập toàn cầu.