Trong nền công nghiệp văn hóa đang phát triển mạnh mẽ tại Việt Nam, vai trò của người biểu diễn ngày càng được khẳng định. Tuy nhiên, không phải nghệ sĩ nào cũng nắm rõ các quyền lợi hợp pháp của mình để tự bảo vệ trước các hành vi xâm phạm. Dựa trên bối cảnh pháp luật năm 2021, bài viết này sẽ phân tích chuyên sâu về khái niệm và hệ thống quyền của người biểu diễn theo quy định của Luật Sở hữu trí tuệ.
1. Người biểu diễn là ai theo quy định pháp luật?
Khái niệm về người biểu diễn không chỉ gói gọn trong những nghệ sĩ đứng trên sân khấu mà được mở rộng theo quy định tại khoản 1 Điều 16 Luật Sở hữu trí tuệ (Văn bản hợp nhất năm 2019). Theo đó, người biểu diễn bao gồm:
- Diễn viên, ca sĩ, nhạc công, vũ công.
- Những người khác trình bày tác phẩm văn học, nghệ thuật.
Như vậy, bất kỳ cá nhân nào tham gia vào việc truyền tải một tác phẩm văn học, nghệ thuật đến công chúng thông qua các hình thức như nhập vai, hát, đọc, ngâm, trình bày hoặc các hình thức biểu diễn khác đều được coi là người biểu diễn và là đối tượng được bảo hộ quyền liên quan.
2. Hệ thống quyền của người biểu diễn: Không chỉ là danh tiếng
Theo Điều 29 Luật Sở hữu trí tuệ, quyền của người biểu diễn được chia thành hai nhóm chính: Quyền nhân thân và Quyền tài sản. Việc phân định này phụ thuộc vào vai trò của người biểu diễn có đồng thời là chủ đầu tư cuộc biểu diễn hay không.
2.1. Quyền nhân thân - Lá chắn bảo vệ uy tín nghệ sĩ
Quyền nhân thân gắn liền với tên tuổi và hình ảnh của người biểu diễn, bao gồm:
- Quyền được giới thiệu tên: Khi biểu diễn trực tiếp, khi phát hành bản ghi âm, ghi hình hoặc phát sóng cuộc biểu diễn, tên của nghệ sĩ phải được công khai minh bạch.
- Quyền bảo vệ sự toàn vẹn hình tượng: Đây là quyền cực kỳ quan trọng, cho phép nghệ sĩ ngăn chặn mọi hành vi sửa chữa, cắt xén hoặc xuyên tạc hình tượng biểu diễn dưới bất kỳ hình thức nào nếu hành vi đó gây phương hại đến danh dự và uy tín của họ.
2.2. Quyền tài sản - Cơ sở khai thác giá trị kinh tế
Quyền tài sản cho phép người biểu diễn (hoặc chủ đầu tư) độc quyền thực hiện hoặc cho phép người khác thực hiện các hoạt động mang lại giá trị kinh tế từ cuộc biểu diễn:
- Định hình cuộc biểu diễn: Ghi lại cuộc biểu diễn trực tiếp lên các phương tiện lưu trữ như bản ghi âm, ghi hình.
- Sao chép cuộc biểu diễn: Tạo ra các bản sao từ bản gốc đã được định hình.
- Phát sóng và truyền đến công chúng: Phổ biến cuộc biểu diễn chưa được định hình đến khán giả thông qua các phương tiện kỹ thuật.
- Phân phối bản gốc và bản sao: Thông qua các hình thức bán, cho thuê hoặc các phương tiện kỹ thuật khác.
3. Phân định quyền lợi giữa người biểu diễn và chủ đầu tư
Một điểm cần lưu ý trong thực tế là mối quan hệ giữa nghệ sĩ và đơn vị tổ chức (chủ đầu tư). Khoản 1 Điều 29 quy định rõ:
"Người biểu diễn đồng thời là chủ đầu tư thì có các quyền nhân thân và các quyền tài sản đối với cuộc biểu diễn; trong trường hợp người biểu diễn không đồng thời là chủ đầu tư thì người biểu diễn có các quyền nhân thân và chủ đầu tư có các quyền tài sản đối với cuộc biểu diễn."
Điều này có nghĩa là nếu một ca sĩ tự bỏ tiền thuê sân khấu, âm thanh để tổ chức đêm nhạc thì họ nắm giữ toàn bộ quyền. Ngược lại, nếu ca sĩ được một công ty giải trí mời biểu diễn trong một chương trình do công ty đó đầu tư, thì ca sĩ chỉ giữ quyền nhân thân (tên tuổi, hình ảnh), còn quyền khai thác kinh tế (bán vé, phát hành DVD...) thuộc về công ty.
4. Thời hạn bảo hộ quyền của người biểu diễn
Không giống như quyền tác giả có thể kéo dài suốt đời tác giả và 50 năm sau khi qua đời, quyền của người biểu diễn có thời hạn cụ thể hơn. Căn cứ khoản 1 Điều 34 Luật Sở hữu trí tuệ:
"Quyền của người biểu diễn được bảo hộ năm mươi năm tính từ năm tiếp theo năm cuộc biểu diễn được định hình."
Thời hạn này sẽ kết thúc vào lúc 24 giờ ngày 31 tháng 12 của năm thứ 50. Đây là khoảng thời gian đủ dài để nghệ sĩ và những người thừa kế hợp pháp có thể khai thác tối đa giá trị từ thành quả lao động nghệ thuật của mình.
Việc hiểu rõ các quy định pháp luật về quyền liên quan không chỉ giúp người biểu diễn bảo vệ được uy tín, danh dự mà còn đảm bảo các quyền lợi kinh tế chính đáng trong môi trường nghệ thuật ngày càng cạnh tranh và phức tạp.