Ngày 31/12/2021, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành Quyết định 594/QĐ-CA năm 2021 về việc công bố 09 án lệ mới. Đây là những hướng dẫn pháp lý quan trọng, tháo gỡ nhiều vướng mắc trong thực tiễn xét xử các vụ án hình sự, dân sự, hành chính và kinh doanh thương mại.
Các án lệ mới đóng vai trò quan trọng trong việc thống nhất áp dụng pháp luật tại Việt Nam (ảnh minh họa)
Theo quy định tại Điều 2 Quyết định 594/QĐ-CA năm 2021, các Tòa án nhân dân và Tòa án quân sự có trách nhiệm nghiên cứu, áp dụng các án lệ này trong xét xử kể từ ngày 01/02/2022. Dưới đây là phân tích chi tiết nội dung của từng án lệ:
1. Án lệ số 44/2021/AL: Thời hiệu khởi kiện đối với yêu cầu phản tố
Án lệ này giải quyết vướng mắc về việc liệu yêu cầu phản tố của bị đơn có bị giới hạn bởi thời hiệu khởi kiện hay không. Hội đồng Thẩm phán khẳng định:
"Yêu cầu phản tố cũng chính là yêu cầu khởi kiện nên phải tuân thủ quy định về thời hiệu khởi kiện. Trường hợp có yêu cầu phản tố và có đương sự đề nghị áp dụng thời hiệu khởi kiện thì Tòa án phải xác định xem yêu cầu phản tố có còn thời hiệu khởi kiện hay không."
Quy định này dựa trên sự tương ứng giữa Điều 200 và Điều 184 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.
2. Án lệ số 45/2021/AL: Giết người thuộc trường hợp phạm tội chưa đạt
Án lệ xác định tội danh trong trường hợp bị cáo cố ý tước đoạt tính mạng bị hại nhưng hậu quả chết người không xảy ra, dù nạn nhân bị tổn hại sức khỏe 100% (sống thực vật).
Giải pháp pháp lý: Tòa án phải xác định bị cáo phạm tội "Giết người" thuộc trường hợp "Phạm tội chưa đạt" theo Điều 15 và Điều 123 Bộ luật Hình sự 2015.
3. Án lệ số 46/2021/AL: Trách nhiệm giáo dục trong tội dâm ô trẻ em
Án lệ làm rõ tình tiết định khung "người phạm tội có trách nhiệm giáo dục". Theo đó, giáo viên trong cùng một trường học (dù không trực tiếp giảng dạy lớp của bị hại) vẫn được xác định là người có trách nhiệm giáo dục đối với học sinh đó.
Đây là căn cứ để áp dụng tình tiết tăng nặng định khung tại điểm d khoản 2 Điều 146 Bộ luật Hình sự 2015.
Việc áp dụng án lệ giúp bảo vệ quyền lợi của trẻ em và các đối tượng yếu thế (ảnh minh họa)
4. Án lệ số 47/2021/AL: Tấn công vào vùng trọng yếu của cơ thể
Trường hợp bị cáo dùng hung khí nguy hiểm (như dao nhọn) đâm vào vùng trọng yếu (bụng, ngực, đầu...) của bị hại, dù bị hại không chết và tỷ lệ thương tích thấp (ví dụ 5%), bị cáo vẫn bị truy tố về tội "Giết người" thay vì "Cố ý gây thương tích".
5. Án lệ số 48/2021/AL: Tình tiết giảm nhẹ "nộp lại tiền thu lợi bất chính"
Án lệ khẳng định việc bị cáo tự nguyện nộp lại số tiền thu lợi bất chính từ hành vi phạm tội (như đánh bạc, tổ chức đánh bạc) là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự theo khoản 2 Điều 51 Bộ luật Hình sự 2015.
6. Án lệ số 49/2021/AL: Thẩm quyền giải quyết tranh chấp đất đai
Xác định quyết định hành chính của UBND giải quyết tranh chấp đất đai liên quan đến hợp đồng tặng cho là không đúng thẩm quyền. Những tranh chấp phát sinh từ giao dịch dân sự (tặng cho, chuyển nhượng) thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án theo quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.
7. Án lệ số 50/2021/AL: Quyền đòi lại tài sản sau khi hết thời hiệu thi hành án
Người được giao tài sản theo bản án đã có hiệu lực pháp luật nhưng đã hết thời hiệu yêu cầu thi hành án vẫn có quyền khởi kiện một vụ án dân sự mới để đòi lại tài sản đó, trừ khi có căn cứ xác định họ đã từ bỏ quyền sở hữu.
8. Án lệ số 51/2021/AL: Quyền sở hữu khu vực để xe ô tô chung cư
Khu vực để xe ô tô trong nhà chung cư được xác định thuộc sở hữu riêng của Chủ đầu tư nếu chi phí xây dựng diện tích này không được phân bổ vào giá bán căn hộ và được hạch toán riêng là tài sản của Chủ đầu tư.
9. Án lệ số 52/2021/AL: Hiệu lực hợp đồng tặng cho quyền sử dụng đất
Hợp đồng tặng cho quyền sử dụng đất đã công chứng, chứng thực nhưng bên tặng cho chết trước khi hoàn tất thủ tục đăng ký sang tên do trở ngại khách quan (lỗi của cơ quan hành chính hoặc sai sót bản đồ) thì hợp đồng vẫn có hiệu lực pháp luật.
Việc ban hành 09 án lệ này vào thời điểm đầu năm 2022 là bước tiến quan trọng trong cải cách tư pháp, giúp người dân và luật sư có thêm căn cứ pháp lý vững chắc để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.