Làm sao để xác định người quá cố có để lại sổ tiết kiệm tại ngân hàng?
Trong thực tế, việc quản lý tài sản cá nhân đôi khi không được công khai hoàn toàn với người thân. Khi một người đột ngột qua đời, câu hỏi lớn nhất đặt ra cho những người thừa kế là: Làm thế nào để biết họ có gửi tiền tiết kiệm tại ngân hàng nào hay không? Theo quy định tại Điều 7 Thông tư 48/2018/TT-NHNN:
Thẻ tiết kiệm hoặc sổ tiết kiệm là chứng chỉ xác nhận quyền sở hữu tiền gửi tiết kiệm của người gửi tiền tại tổ chức tín dụng, được áp dụng đối với trường hợp nhận tiền gửi tiết kiệm tại địa điểm giao dịch hợp pháp thuộc mạng lưới hoạt động của tổ chức tín dụng.
Việc xác định di sản là sổ tiết kiệm thường chia thành hai kịch bản chính:
1. Trường hợp người quá cố có để lại di chúc
Đây là tình huống thuận lợi nhất. Nếu di chúc được lập hợp pháp và ghi rõ thông tin về các tài khoản tiền gửi, số sổ tiết kiệm và ngân hàng phát hành, người thừa kế chỉ cần căn cứ vào đó để thực hiện thủ tục. Theo Điều 626 Bộ luật Dân sự 2015, người lập di chúc có toàn quyền định đoạt tài sản của mình, bao gồm cả việc chỉ định ai là người được hưởng số tiền tiết kiệm đó.
2. Trường hợp không có di chúc hoặc di chúc không nhắc đến sổ tiết kiệm
Đây là rào cản lớn về mặt thực tế. Nhiều gia đình rơi vào tình trạng "biết là có tiền nhưng không biết ở đâu". Theo quy định về bảo mật thông tin tại Điều 11 Nghị định 117/2018/NĐ-CP, ngân hàng có nghĩa vụ giữ bí mật thông tin khách hàng. Họ chỉ cung cấp thông tin cho người đại diện hợp pháp hoặc theo yêu cầu của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền.
Do đó, nếu người thừa kế không cầm trong tay sổ tiết kiệm vật lý, việc đi từng ngân hàng để "hỏi thăm" thường sẽ bị từ chối trừ khi có văn bản từ cơ quan công chứng hoặc tòa án trong quá trình giải quyết thừa kế.
Sổ tiết kiệm là tài sản thừa kế cần được xác định rõ ràng về mặt pháp lý (ảnh minh họa)
Ai là người có quyền hưởng di sản là sổ tiết kiệm?
Quyền hưởng thừa kế không chỉ phụ thuộc vào ý chí của người đã khuất mà còn bị ràng buộc bởi các quy định mang tính bắt buộc của pháp luật dân sự.
Thừa kế theo di chúc và những ngoại lệ
Thông thường, tiền trong sổ tiết kiệm sẽ được chia theo đúng tỷ lệ hoặc chỉ định trong di chúc. Tuy nhiên, cần đặc biệt lưu ý đến quy định tại Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015 về người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung của di chúc. Những đối tượng như con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng của người chết vẫn được hưởng phần di sản bằng 2/3 suất của một người thừa kế theo pháp luật, ngay cả khi họ không được nhắc tên trong di chúc.
Thừa kế theo pháp luật khi không có di chúc
Nếu không có di chúc, di sản sẽ được chia theo hàng thừa kế quy định tại Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015. Hàng thừa kế thứ nhất bao gồm: vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết. Những người ở hàng thừa kế sau chỉ được hưởng nếu không còn ai ở hàng thừa kế trước đó.
Quy trình 2 bước để rút tiền tiết kiệm từ ngân hàng
Để có thể rút được tiền, người thừa kế không thể chỉ mang sổ tiết kiệm ra ngân hàng mà phải trải qua các bước xác lập quyền sở hữu hợp pháp.
Bước 1: Thực hiện thủ tục tại tổ chức hành nghề công chứng
Các đồng thừa kế cần chuẩn bị hồ sơ bao gồm: Sổ tiết kiệm bản chính, Giấy chứng tử, Giấy tờ chứng minh quan hệ (Khai sinh, Kết hôn), và giấy tờ tùy thân. Tại đây, mọi người sẽ lập Văn bản thỏa thuận phân chia di sản thừa kế hoặc Văn bản khai nhận di sản thừa kế. Văn bản này sau đó sẽ được niêm yết công khai tại UBND cấp xã nơi thường trú cuối cùng của người chết trong 15 ngày để đảm bảo không có tranh chấp.
Thủ tục công chứng văn bản khai nhận di sản thừa kế là bước bắt buộc để rút tiền tiết kiệm (ảnh minh họa)
Bước 2: Làm việc với ngân hàng để tất toán sổ
Sau khi có văn bản công chứng đã hết thời hạn niêm yết và có hiệu lực, người thừa kế (hoặc người đại diện được ủy quyền) mang văn bản này cùng sổ tiết kiệm gốc đến ngân hàng. Ngân hàng sẽ kiểm tra tính hợp pháp của hồ sơ và tiến hành chi trả gốc, lãi theo quy định của Thông tư 48/2018/TT-NHNN.
Những lưu ý quan trọng và rủi ro thường gặp
- Mất sổ tiết kiệm: Nếu sổ tiết kiệm bị mất, người thừa kế cần báo ngay cho ngân hàng để phong tỏa và thực hiện thủ tục báo mất theo quy định riêng của từng ngân hàng trước khi làm thủ tục thừa kế.
- Tranh chấp giữa các đồng thừa kế: Nếu các con hoặc người thân không thống nhất được việc phân chia, ngân hàng sẽ tạm dừng chi trả cho đến khi có bản án hoặc quyết định có hiệu lực của Tòa án.
- Sổ tiết kiệm đứng tên chung: Nếu sổ đứng tên hai người (ví dụ vợ chồng) mà một người mất, phần di sản thừa kế chỉ là 1/2 giá trị sổ (trừ khi có thỏa thuận khác), phần còn lại vẫn thuộc quyền sở hữu của người còn sống.
Việc nắm vững các quy định của Bộ luật Dân sự 2015 và các văn bản hướng dẫn của Ngân hàng Nhà nước sẽ giúp quá trình nhận di sản diễn ra nhanh chóng, tránh những rắc rối pháp lý không đáng có.