Trong quan hệ dân sự, thừa kế là một trong những vấn đề nhạy cảm và dễ phát sinh tranh chấp nhất. Pháp luật Việt Nam luôn tôn trọng quyền tự định đoạt của cá nhân đối với tài sản của mình, bao gồm cả quyền nhận hoặc từ chối nhận di sản. Tuy nhiên, thực tế không ít trường hợp vì lòng tham mà các đồng thừa kế tìm cách ép người khác từ chối nhận di sản thừa kế. Hành vi này không chỉ vi phạm nghiêm trọng chuẩn mực đạo đức mà còn phải đối diện với những chế tài pháp lý khắt khe.
Cuộc họp gia đình về vấn đề phân chia di sản thừa kế (ảnh minh họa)
Quyền từ chối nhận di sản thừa kế: Tự nguyện hay bị ép buộc?
Theo quy định tại Điều 620 Bộ luật Dân sự 2015, người thừa kế có quyền từ chối nhận di sản, trừ trường hợp việc từ chối nhằm trốn tránh việc thực hiện nghĩa vụ tài sản của mình đối với người khác.
Để việc từ chối có hiệu lực pháp luật, cần đáp ứng các điều kiện sau:
- Hình thức: Việc từ chối phải được lập thành văn bản.
- Thông báo: Văn bản từ chối phải được gửi đến người quản lý di sản, những người thừa kế khác, người được giao nhiệm vụ phân chia di sản để biết.
- Thời điểm: Việc từ chối phải được thực hiện trước thời điểm phân chia di sản.
Như vậy, bản chất của việc từ chối di sản phải xuất phát từ ý chí tự nguyện của người thừa kế. Mọi hành vi dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực hoặc thủ đoạn khác để ép buộc một người phải ký vào văn bản từ chối di sản đều là hành vi trái pháp luật.
Việc từ chối nhận di sản phải được lập thành văn bản tự nguyện (ảnh minh họa)
Hậu quả pháp lý nghiêm trọng đối với hành vi ép buộc
Tùy vào tính chất và mức độ của hành vi ép buộc, người vi phạm có thể phải chịu các hình thức xử lý sau đây theo bối cảnh pháp luật năm 2022:
1. Bị tước quyền hưởng di sản thừa kế
Đây là hình phạt "đánh" trực tiếp vào lợi ích kinh tế của kẻ có hành vi sai trái. Căn cứ vào Điều 621 Bộ luật Dân sự 2015 về người không được quyền hưởng di sản:
1. Những người sau đây không được quyền hưởng di sản: ... c) Người bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng người thừa kế khác nhằm hưởng một phần hoặc toàn bộ phần di sản mà người thừa kế đó có quyền hưởng;
Nếu một người thừa kế dùng các thủ đoạn nguy hiểm xâm phạm tính mạng, sức khỏe của đồng thừa kế khác để ép họ từ bỏ quyền lợi, dẫn đến bị kết án, thì chính họ sẽ bị tước quyền hưởng di sản từ người quá cố.
2. Xử phạt hành chính về hành vi chiếm đoạt tài sản
Trong trường hợp hành vi ép buộc chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự nhưng có tính chất gian dối, đe dọa để chiếm đoạt phần di sản đó, người vi phạm có thể bị xử phạt theo quy định tại Nghị định 144/2021/NĐ-CP. Cụ thể, mức phạt tiền có thể từ 2.000.000 đồng đến 3.000.000 đồng đối với hành vi dùng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt tài sản.
3. Truy cứu trách nhiệm hình sự về tội Cưỡng đoạt tài sản
Nếu hành vi ép buộc mang tính chất đe dọa sẽ dùng vũ lực hoặc có thủ đoạn khác uy hiếp tinh thần người thừa kế nhằm chiếm đoạt di sản, người vi phạm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về Tội cưỡng đoạt tài sản theo Điều 170 Bộ luật Hình sự 2015. Hình phạt cho tội danh này rất nặng, với mức án cao nhất có thể lên đến 20 năm tù giam.
Người bị ép buộc có được hủy văn bản từ chối di sản không?
Một câu hỏi quan trọng là nếu đã lỡ ký vào văn bản từ chối do bị ép buộc, người thừa kế có thể lấy lại quyền lợi của mình không? Câu trả lời là CÓ.
Vì việc từ chối di sản chỉ có hiệu lực nếu nó hoàn toàn tự nguyện. Khi chứng minh được mình bị ép buộc, đe dọa, người thừa kế có quyền yêu cầu Tòa án tuyên bố văn bản từ chối đó là vô hiệu do bị cưỡng ép. Đồng thời, pháp luật cũng cho phép người thừa kế thay đổi ý định và lập văn bản hủy bỏ việc từ chối nhận di sản trước thời điểm phân chia di sản thực tế.
Lời khuyên pháp lý: Khi đối mặt với sự ép buộc trong việc phân chia thừa kế, người dân cần bình tĩnh, thu thập các bằng chứng (ghi âm, tin nhắn, người làm chứng) và liên hệ ngay với cơ quan công an hoặc luật sư để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình. Đừng vì lo sợ mà từ bỏ quyền lợi chính đáng mà người thân đã để lại.